Iradokitzea

Iradokitzea ez da zehatz eta mehatz deskribatzea. Askotan eztabaidatzen da ea musikak benetan ageri-agerikoak ez diren paisaiak edo naturako soinuak deskribatzeko gaitasunik ote duen; Vivaldiren edo Beethovenen txoritxoak, azken horren ekaitza edo Rimsky-Kórsakov-en eulitzarra, adibidez. Beste alde batetik, ziurrenik, esango ez baziguten zehatz eta mehatz zer den deskribatzen ari direna, ezingo genuke ezer ere imajinatu. Pastoralen bigarren mugimendu zoragarrian dabilen erreka zefiro leun bat edo gauean lorategi batean dauden maitagarrien murmurioa ere izan liteke; Moldavaren arroken arteko jauzi bortitzak gudu batekin edo bidelapurrek jazarritako diligentzia baten zalapartarekin ere identifika litezke. Azkenik, deskribapen-artifizio horiek soilik musikaz gozatzetik despistatzen ez ote gaituztenaz zalantza egiten da batzuetan, hainbeste zuhaitzek (eta hegaztiek, egunsentiek, trumoiek eta abarrek) musika hutsez osatutako basoa ikusten utziko ez baligute bezala.

Zalantzan ez dagoena musikak iradokitzeko duen gaitasuna da; egiaz, ziurrenik botere horrek bihurtzen du musika ezinbesteko; giza espirituaren sorkuntza magikoenetakoa da. Gutako bakoitzak bere memoriaren txoko intimo eta esanguratsuenetan gordetzen ditu melodiak, abestiak, soinuak…zeintzuek ezabatu ezin diren oroitzapenak esnatzen dituzten. Musikak fantasiaren sugarra pizten du inguruabarra edozein izanda ere, irudiei botere handiagoa ematen die eta berehala eramaten gaitu paisaia urrunenetara edo oso antzinako garaietara.

“Iradokitzea” (“evocar”, ex – vocare) hain zuzen ere, “kanporantz deitzea” da, hau da, ateraraztea, zerbait memoriatik edo fantasiatik lehen planora ekartzea. Latinez esanahiak ñabardura fisikoagoa mantentzen zuen, baina guretzat iradokizun mentalera mugatzen da.

Musika-pieza guztiek orokorrean iradokitzeko botere hori badute, kontzertu honetan entzungo ditugunek esplizitu egiten dute, eta borondatez helburu ezberdinetara bideratzen dute; batez ere, paisaiaz, kulturaz, historiaz eta emozioez osatutako bi konglomeratuetara: Eduard Laloren Espainia eta Ralph Vaughan Williamsen Londres; bata amestua, bestea barnetik bizitakoa. Lehenik eta behin, eta hasiera emateko, Vaughan Williamsek oso labur iradokiko digu ez hainbeste leku bat, baizik eta orain dela asko eta Londrestik oso urruti imajinatutako istorio bat, baita istorio horren sortzailearen umore berezia ere.

Bada, jaso dezagun iradokizun horien deia. Utz iezadazue kontzertuaren ordena pixka bat aldatzen ohar hauek argiagoak izan daitezen: lehenik eta behin, Laloren obraren inguruan arituko gara eta gero Vaughan Williamsen obra bien inguruan.

1875ean, bi obra zoragarriren estreinaldiak ordura arte oso gutxik ezagutzen zuten musikari baten karrera bultzatu zuen; ezezaguna zen arren, esperientzia luzea eta oparoa zuen ganbera-musikan konpositore eta biolinista bezala: Le roi d ’Ys opera eta gaur gozatuko dugun Sinfonia española, aurreko urtean konposatu zuena.

Eduard Lalo Lille-n jaio zen nahiko urte lehenago, 1823an; bere aita militarra zen eta badirudi haren nahia ez zela behar besteko irmoa izan, semea musika ikasten hasi baitzen Parisen 16 urte zituenetik; bertan, garai hartako margolari erromantiko handienetako baten laguna egin zen, Eugéne Delacroix, hain zuzen ere. Dirudienez, behar besteko segurtasunik izan gabe espekulatzen da bere amaren aldetik leinu espainiarra izan zezakeela; amaren abizen ezkongaia Wacquez zen, eta baliteke jatorrian Vázquez izan zitekeen abizena frantses bihurtzeko modu korapilatsua izatea…edo ez.

Ez da beharrezkoa, ezta ere, suposatzea konpositoreak afinitate pertsonala edo familiarra izan zezakeela Espainiarekin justifikatzeko giro espainiarreko obra bat idatzi zuela. Gutxienez behar besteko boterea duten bi arrazoi daude beren horretan azaltzen dutenak. Lehendabiziko arrazoia da obra Pablo Sarasateri dedikatua izan zela eta azken horrek estreinatu egin zuen; garai hartako biolinista ospetsuena zen, jakin badakizuenez, nafar unibertsala. Bigarrena are esanguratsuagoa da eta Espainiako musikak garai hartako autoreengan (ez soilik frantsesak) sortu zuen lilura iraunkorra da: adibidez, Bizetek Carmen  aurkeztu zuen Sinfonía española lehen aldiz entzun zenean. Eta Chabrier, Saint-Säens, Debussy, Ravel eta abarrek Espainiako musikarekin lotutako erritmo, melodia edo patroi abstraktuagoetan inspiratutako pieza ugari dituzte, askotan fantasioski sortuak.

Hemen dago iradokitzearen kontzeptua. Musikari horietan Espainiaren ideia sorrarazten zuena oroitzapenak izan zitezkeen edo, kasurik onenetan edo ia beti fantasia gutxi-asko nobeleskoak, haietako gutxi ibili baitziren benetan hemendik: Debussy, adibidez, soilik Donostian egon zen, zezenketak ikusi zituen eta Frantziara itzuli zen. Eta La puerta del vino idazteko gai izan zen Fallak Granadatik bidali zion postal bati begira.

Ezin dugu jakin Laloren amak espainiar folklorearen inguruko ideia zehatzago bat eman ote zion; dirudienez, haren jatorri nafarra edo aragoiarra egia izanez gero, zenbait belaunaldi aurreragokoa izango litzateke. Ziurrenik (niri behintzat hala iruditzen zait) Sarasatek informatu zuen edo material edo ideia zehatzak eman zizkion bere obra garatzeko edo sinpleki Frantzian garai hartan nagusi zen girotik hartuko zituen. Argi dagoena da bera sekula ere ez zela Espainian egon. Beraz, iradokizunen joko bikoitzean esperimentatuko dugu zer iradokitzen digun guri, Lalori Espainiaren ideiak piztu zionarekin alderatuta.

Lehenik eta behin, argitu beharra dago  Symphonie spagnole nahikoa spagnole izan daitekeen arren, ez dela symphonie bat. Biolinerako eta orkestrarako kontzertu bat da bost mugimendutan. Ez du zentzurik ezta ere sinfonia kontzertantea deitzeak. Izan ere, biolin solista eztabaidaezina da eta ez da partekatzen ez beste solista batzuekin, ezta ere orkestrarekin berarekin ere, kontzertu batean ohikoa denetik haratago.

Ezohikoa den bost zatitako egiturak adierazgarritasun-aniztasun handia ahalbidetzen du eta konpositorearen imajinazio amaigabea askatzen du. Izan ere, orain arte esan dugunaren gainetik, erakargarritasun paregabeko obra da. Lalo, zalantzarik gabe, une gozoan zegoen eta melodia ahaztezinez osatutako katalogo bat sortzeko gai izan zen, berehala gozatu daitekeen sinpletasunaren eta maisutasun formalaren arteko oreka arraro horrekin.

Gako garrantzitsu bat erritmoak dira, guztiak ere nolabait estilizatuak, baina hispaniar folklorea oroitaraziz; habanerak, jotak, seguidillak eta boleroak txandakatzen dira (eta zenbaitetan nahastu ere bai) mugimendu ezberdinetan, baina bakoitzerako eredu bat ezarriz. Laburtasunak, orkestraren tratamendu bikainak eta biolinaren birtuisismoak nahiko aniztasun ematen dute eta ez gara aspertzen.

Lehen denbora keinu guztiz erritmiko batekin irekitzen da, berehala bakarlariaren agerpena bultzatzen du eta habanera moduan garatzen da; bigarrena, berriz, jotaren bultzadak menperatzen du, zalantzarik gabe Sarasate etxean bezala sentitu zen giro horretan, eta Erriberan sustraiak ditugunen arima harrotu egingo du. Lalok modu oso adimentsuan aprobetxatzen ditu jota tradizionalaren hemiolak eta 2/3ko eta 3/2ko txandakatze dotorea sortzen du, musikaren testura arintzen duena eta biolinak bere gainean abesten du lirismo izugarriarekin.

Hirugarren mugimenduan seguidilla agertzen da, hau ere anitza behar sinfonikoen arabera, baina bere kemena kontserbatuz. Horrek beharrezkoa egiten du laugarrenaren atsedena; laugarren horrek mugimendu geldoaren funtzioa betetzen du eta iradokizuna are intimoagoa bihurtzen da.

Obraren amaiera bikaina bolero oso eraldatu baten itzala da, biolin-jotzaileari bere esku dituen hainbat deabrukeria erakusteko aukera ematen diona (nahiz eta, bitxia bada ere, obra honetan ia erabat baztertzen den hari bikoitzen baliabide birtuosistikoa, Sarasatek baliabide hori oso ondo menperatzen zuelako ospetsua izanik ere). Bitartean, orkestrak bereziki distira egiten du eta Laloren soinu-imajinazio ugalkorraz eta eskuragarri dituen tresnekin marraztu ditzakeen kolore ezberdinetarako intuizioaz hitz egiten digu.

Ongi egindako gauzez gozatzeko pieza bat, kalitatearen eta entretenimenduaren arteko kontraesan faltsua gainditu eta musikaren gaitasun iradokitzaileak probokatzen uztekoa.

Sinfonia ez den sinfonia baten albo bietan, Ralph Vaughan Wiliamsen bi pieza oso ezberdinez gozatzeko aukera dugu. Musikari britainiar honek bisitatu gintuen azken aldian programaren oharrak idazteko zortea izan nuen eta uste dut aitortu nuela nire ahultasunik handienetakoa dela; musikari horrekin afinitate berezia sentitzen dut. Beraz, atsegin handiz hitz egingo dut berriro ere bere obraren inguruan.

1872an jaio zen (ni baino 100 urte lehenago, hain zuzen ere; beharbada numerologian arrazoiren bat dago nire musika-afizioa ulertzeko) eta karrera luzea garatu zuen 1958an hil zenera arte. Bere obren artean daude bederatzi sinfonia (berriro ere numerologia, sinfonisten zoritxarreko zenbakia), genero guztietako obra ugari, besteak beste, operak, balletak eta oratorioak, guztiak ere oso interesgarriak (zer esango dizuet nik…) eta pieza koralen aniztasun oso aberatsa; zerbaitegatik ikasi zuen XX. mendearen hasierako Ingalaterrako koru-tradizioaren berpizkundeko bi egile garrantzitsuenekin: Hubert Parry eta Charles Villiers Stanford.

Beraiengandik ikasi zuen Tudorren garaiko britainiar musikarekiko maitasuna (horren barnean daude konpositore zoragarriak, adibidez, Byrd, Tallis eta Dowland, baina baita ere Shakespearen eta garaiko antzerki ingelesaren beste jenio batzuen obrei lotutako biolen consortak edo lauteak zituzten abestien ondare zoragarria). Eta bere herrialdeko musika tradizionalarekiko edo folklorikoarekiko interesa ere jaso zuen; ahanzturatik mantentzen lagundu zuen beste harribitxi bat, bere lagun Gustav Holstekin (Los Planetas-en egilea) batera herriak eta herrixkak igaro baitzituen testigantzak bilatu eta idatziz jasotzeko, ondoren, beren harmonizazio propioen material bihurtuz.

Baina bere musika-heziketa zabalagoa izan zen; hilabeteetan zehar Parisen ikasten egon zen oso zorrotza zen Maurice Ravelekin; berak lagundu zion bere lengoaia propioa sortzen eta esan zuen ikasle bakarra izan zela soilik bere musika kopiatzen ez zuena. Eta ezkonbidaia Berlinen igaro zuen, Max Bruch buru-belarri ikasten. Horrenbestez, alemaniar estiloaren sendotasuna zein kolore eta ehundurekiko frantziar sentiberatasun bikaina ezagutzen zituen eta bere herriko musikarekiko sentitzen zuen maitasunari bi gauzak aplikatzen jakin zuen. Hala, musika ingelesaren urrezko bigarren mendean leku nabarmena irabazi zuen Purcell, Blow, Haendel (gutxi gorabehera ingelesa) eta Arneren garaitik aurretik aipatutako Parrford eta Stanford eta Elgarren belaunaldira gertatu zen geldialdi luzearen ondoren. Vaughan Williamsek, kokapen kronologikoagatik eta bere bizitza luzeagatik, aurreko maisu horiek XX. mendean sortutakoekin lotzen ditu: Britten, Arnold, Butterworth, Finzi, Bax eta abarren garai distiratsua. Guztiek merezi dute begirada preziatua, eta zoragarria izango litzateke laster hemen entzuteko aukera izatea.

Baina Vaughan Williamsen zentratu gaitezen; bere estilo pertsonala aipatutako elementu horiek guztiak modu orijinalean fusionatzetik sortzen da. Horrek askotan elementu modalak erabiltzera eramaten du eta sustraitu egiten dira erreferente zaharretan (musika errenazentista, abesbatzen tradizio ingelesa eta folklorea) eta musika frantsesaren praktika ohikoetan, batez ere, Debussytik abiatuta.

The wasps (hau da, liztorrak) oberturak ez die zuzenean erreferentzia egiten intsektu arriskutsuei, baizik eta izenburu bera duen Aristofanesen komediari, k.a. V. mendeko Atenasko komediograforik ezagunena. Liztorrakek Filocleonen istorio barregarria kontatzen du. Atenastar bat zen eta hiriko auzitegietan epaimahaikide gisa parte hartzea eta ahal zituen errudun gaixo guztiak kondenatzea atsegin zuen.  Abesbatzako kideak, ezten izugarriak dituzten liztor gisa jantziak, herri-epaimahai horietako kideak ordezkatzen dituzte eta satirari titulua ematen diote.

Hala eta guztiz ere, zoritxarrez, ezin dugu orain horretaz luzaroan jardun. Interesatzen zaiguna da jakitea Ralph Vaughan Williamsek 1909an ustekabeko musika bat idatzi zuela komediaren errepresentazioari laguntzeko Cambridgeko Trinity Collegen. Nahiz eta obra osoa nahiko zati ezberdinez osatuta eta gizonen abesbatza batek protagonizatuta egon, kontzertu-aretoetara eta grabazioetara gehien iritsi dena obertura da; pieza txinpartatsua eta dibertigarria, gutxi gorabehera hamar minutu irauten dituena.

Zaila zen liztorren burrunba imitatzearen nahiari uko egitea (orain bai, modu deskriptiboan) eta Vaughan Williamsek ere ezin izan zion eutsi, noski. Lehen konpasak plazer-efektu horretan lehertzen dira. Gero, gainerako oberturak, egiari zor, Ingalaterrako larreekin zerikusi handiagoa du Partenoneko zutabe dorikoekin baino eta hobeto konektatzen du Elgarren martxa victoriarrekin (baina burbuila eta zirkunstantzia pixka bat gutxiagorekin) Periklesek Agoran eman zituen diskurtsoekin baino.

Oso modu eraginkorrean gogorarazten duena da Aristofanesen komediaren umore ona. Obra oso era klasikoan egituratuta dago, forma hirutar simetrikoan (simetriaren kontu hori bai dela grekoa): lehen zatia, txinpartatsua eta ausarta, modu anitzean errepikatzen da bukaeran eta bi gairekin jolasten da: lehenengoa saltaria eta atsegina da, baina dirudiena baino konplexuagoa, bi erdiz osatua baitago, bata tratamendu modalekoa (eskalako seigarren eta zazpigarren mailen alterazio beheratuarekin, kuxkuxeroenentzat), eta besteak elementu pentatoniko batzuk ditu, egilearen prestakuntza frantsesa eta folklore ingelesaren eragina agerian uzten dituztenak. Bigarrena arnas luzekoa da, arestian aipatutako Elgarren martxetako doinu solemne bat bezalakoa baina dotore jantzita, errege-familiaren zalgurdien desfileari lagundu beharrean alfonbra gorrirako pentsatuta balego bezala West End-eko estreinaldi batean.

Obraren zati zentralean, hala eta guztiz ere, giroa lasaitu egiten da eta sekzio liriko liluragarria eta inspirazio melodiko bete-betea ditugu; bitxia bada ere, melodia protagonista kasu honetan ere inperfektuki pentatonikoa da. Baina horrek ez du axola; garrantzitsuena da zenbat gozatzen den horretaz guztiaz, liztorrek berriro ere burrunba egiten dutenera arte eta lehen sekzioa itzultzen denera arte, are bizi eta zalapartatsuagoa.

Oberturak Vaughan Williamsen soinu-munduan jarraitzeko apetak emango zizkigun eta berriro ere bertan denbora luzeagoan murgiltzeko aukera izango dugu kontzertuaren bigarren zatian. Bigarren sinfonia hori liztorrena baino pixka bat geroagokoa da. Horrenbestez, lan biak ez dira hainbeste gaztarokoak. Izan ere, gure autorea ez zen musikari goiztiarra izan, baina obrak bere sormen-etapakoak dira, oraindik ere Ravelen eragina oso presente zuela. Obra 1914an estreinatu zen, Europako historian dramatikoa izan zen urte batean, baina obra gertakari historiko garaikideetatik urruntzen da.

Autorearen sinfonien artean bigarren lekuan dago, baina autoreak nahiago zuen zuzenean izenburua erabili berari buruz hitz egitean: A London Symphony. Hala eta guztiz ere, aldi berean errepikatu zuen ez dela deskribapen-musika. 1925ean programaren inguruan idatzitako ohar batzuetan esan zuen izenburua “Londrestar baten sinfonia” izan beharko litzatekeela (bera ez zen londrestarra; landazabalean jaio zen, baina Londresen bizi zen denbora luzean). Aitortzen du badaudela material musikal zehatz batzuk folkloretik edo hiriko kaleetako soinuetatik hartutakoak, baina azaltzen duenez, material horiek “tokiko beroa” ematen laguntzen duten arren, pieza “musika absolutu gisa entzuna izateko sortua dago”.

Horrenbestez, berriro ere iradokizunen eremuan gaude eta ez deskribapenean. Konpositoreak, egiaz, mugimendu bakoitzean iradoki nahi dituen Londresko uneak eta lekuak lokalizatzen ditu, baina ez dugu Vivaldirenak bezalako deskribapen piktoriko-musikal zorrotz bat ere aurkitzen, are gutxiago poema sinfoniko alemaniarrenak bezalako soinu-narraziorik. Aurkituko (eta gozatuko) duguna da Londres hiriari egindako omenaldi hunkigarria; gutxienez orain dela 100 urteko Londresi, ziurrenik ez zena gaur egungo hiri gentrifikatua, geroz eta itxura handiagoa duena turistentzako egindako beste jolas-parke batena. Vaughan Williamsen Londresen oraindik ere abesti herrikoiak eta saltzaileen oihuak entzuten dira kaleetan zehar, suposatzen dugu cockney hizkera itxian, eta Westminsterreko karilloiek eta parlamentuko dorreak hiriko bizitzaren erritmoa markatzen jarraitzen dute.

Hain zuzen ere horrela hasten da sinfonia: hiriaren esnatzea eta Westminsterreko kanpaiak gogora ekartzen dituen sarrera gautarra, bere betiko melodia xumearekin; guztiok karilloi guztietan antzematen duzuen ohiko hori: laurdenak emateko posizio desberdinetan tartekatzen diren lau nota eta ordu osoen ondoren entzuten direnak kanpai-hots baxuenen aurretik. Melodia hori Westminster chimes (Westminsterreko kanpaiak) deitzen da eta, a ze sorpresa, berriro ere melodia pentatoniko bat da. Lehenik eta behin ia-ia laino artetik entzuten da, harparen erregistro baxuan, baina bere eragina lehen mugimendu osora zabaltzen da: kanpaien lau noten keinuak egiaz pieza osoa egituratzen du eta allegroaren zati bizi eta zalapartatsura igarotzen da eta osatzen duten gai ezberdinak lotzen ditu. Zalantzarik gabe, hiriko lanegun azkar baten erritmo bizira sartzen gaitu. Bigarren gaiarekin lotuta, Vaughan Wiliamsek Hampstead Heath parkeko jaiegun batekin lotzen du (Artxanda bezalako parkea da baina handiagoa, zelaiekin eta iturriekin, londrestarrak erlaxatzera eta aire purua arnastera joaten direnak ateri dagoenean). Lehen mugimenduaren erdian askoz ere lasaiagoa eta lirikoagoa eta instrumentazio arinagoa duen sekzioa dago; harien sestetoa eta harpa besterik ez. Kaleko zalapartaren ondoren itzultzen den gozamena.

Bigarren mugimendua sinfoniaren egitura oso klasiko bat da, denbora geldoa. Vaughan Williamsek azaldu zuen azaroko arratsalde batean “izendatua izan zela” (ez dakigu berak jarri ote zion izena) Bloomsbury Squaren, Londresko noblezia-gune bateko lorategidun plaza handi batean, hain zuzen ere. Berriro ere autoreak badaezpada jakinarazten du argibide hori pista bat izan daitekeela pieza entzuteko, baina ez dela azalpen bat. Hau da, musika iradokitzailea dela eta ez deskribatzailea (barkatuko didazue kontu honekin ematen ari naizen matraka). Pixka bat intentsu jarriko naiz, baina egia dena da sortzen duen soinu-giroa zoragarria dela, zalantzarik gabe udazkenekoa, edertasun malenkoniatsu iradokitzaileduna. Nire iritziz, bigarren denbora hori benetako harribitxia da; lagin horrek erakusten du zein handia izan zen Ralph Vaughan Williams musikaria. Lortzen dituen harmonia-koloreek, soilak eta orkestra-koloreak ñabartuak, Ravelekin izan duen prestakuntza finaren zordun dira zalantzarik gabe; gainetik hegan egiten dien melodiaren lirismo zabaldua, hunkigarria baina edozein itxurakeriatik aldendua… amestera garamatzate.

Mugimenduaren erdialdean, berriro ere modu hirukoitzean egituratuta, Liztorren obertura edo sinfoniaren hasierako allegroa bezala, toki-koloreko beste une horietako bat entzuten da. Biola-solo batek (zer izango ote du biolak Brahms eta Vaughan Williams bezalako konpositore zoragarriak liluratuta uzten dituena) lavender cry-ren aldagai bati sarrera ematen dio; pregoi tradizionala zen eta izpiliku-saltzaileek horrela iragartzen zuten beren produktua Chelseako kaleetan, goizaldean Battersearaino loreak jasotzera joan eta gero. Pixka bat ikertzen baduzue, 50eko hamarkadako azken izpiliku-saltzaileen grabaketak aurkituko dituzue eta gure kaleetan geroz eta gutxiago entzuten diren zorroztaileen txilibituak entzutea bezainbesteko hunkigarria da; une batean ia-ia desagertuta dagoen iraganeko mundura igarotzeko zubi bat. Sekzio zentral osoan entzuten dira kantu horiek distantziak antzaldatuta bezala, instrumentu ezberdinetatik igarotzen diren bitartean.

Hirugarren mugimendua ere bere funtzio tradizionalera lotzen da eta scherzo bizia da, Londresko gau-giroan jartzen gaituena. Zehazki, Vaughan Wiliamsek Tamesis ondoko Westminster Enbankmenten kokatzera gonbidatzen gaitu, ibaiaren albo batetik Strand-eko hotel dotoreetako dantzak entzunaz eta bestetik merkatuz, antzokiz eta herri-gozamenez betetako  New Cut-eko kale beteen iskanbila. Piezaren erdialdean dantzetan ohikoak diren armoniken eta biraderadun organoen oihartzunak ere entzuten dira: are toki-kolore gehiago. Baina, edonola ere, batez ere maisutzaz tratatutako gai arin eta kontrastatzaileen nahasketa.

Azken mugimendu handinahi batek amaiera ziklikoa ematen dio obrari. Gai propioa martxa boteretsua da, hasieran serioa baina gero bortitza, eta eraldatzen joaten da lehen mugimenduaren gai nagusia itzultzen denera arte eta berriz ere arpan Westminsterreko kanpaiak entzuten dira, oraingoan hiru-laurdenak. Hortik aurrera sinfonia bukaeraraino doa disolbatzen, Londres lainopean geratuko balitz bezala edo amets batean desagertuko balitz moduan.

Espero dut hain iradokitzailea den obra honetaz gozatuko duzuela eta berriro ere Vaughan Williamsen obrara hurbiltzeko beste aukera bat emango dizuela, askorik ezagutzen ez baduzue; ziurtatzen dizuet merezi duela, baina aitortzen dut guztiz partziala naizela. Esploratzeko asko dago eta guztia da zoragarria.

Horrela bukatzen da deitzen gaituen kontzertua, musikarekiko dugun maitasunari helduz, ezin duena ezer ezeztatu, huts egiten ez duen musikazaletasuna, soinuak sortzen  duen poztasuna, soinu-artearen bokazio iradokitzailea. Eta geratu egingo naiz, ahoa hautsi egingo baitzait.

Iñaki Moreno Navarro