MUNDUA ZABALDU DA

Mendebaldeko musikaren azken hamarkadetako erdiespen nagusietako bat da munduko musiketara irekitzea; konpositoreek soinu exotikoen iturritzat jo beharrean, eredu kontzeptual gisa hartzen dituzte. Era horretan, asiar, afrikar eta hegoamerikar kulturetako tradizio musikalak txertatu egin dira musika “klasiko”-aren konposizio-tekniketan. Ez dago gaizki, gainera, historian zehar denbora luzean izan duen kutsu eurozentristatik aldentzea. Musika tradizionaletik gauza asko ikas ditzakegu, esate baterako, barneko edukia ez dagoela arau objektiboen menpe; aitzitik, erabat bat-batekoak diren jarduera-leherketen ondorio dela. Musika ez da jaiotzen helburu zehatz edo bakar batekin; pertsonen bizitzen zati bat da, ostera.

Xabier Etxeberria Adrien (Iruñea, 1978) konpositorea ez ezik musikologoa ere bada. Bi alderdi horiek eraman zuten Etxeberria Ekuadorreko Erdialdeko Mendizerran Sikalpako komunitate indigenekin bizitzera, eta han barnetik sentitu zuen nola arnasten zuten musika bertokoek. Esperientzia horretatik sortu zen, hain zuzen ere, Aire-aparra. Egilearen hitzetan, piezaren ideia “Andeetako indigenen pentsamenduan eta beraien adierazteko moduan inspiratuta dago; behin eta berriz itzultzen da beraien gainera, baina indargabetu beharrean, aurrera egiten du”. Obrako zenbait elementuren estatismoan islatuta ikus daiteke hori; halere, horrek ez du eragozten piezaren eduki musikala aldatzen joatea. Obraren izenburua José Emilio Pachecoren Elogio del jabón izeneko poemari zor zaio; konpositoreari ideiak ematen dizkio era desberdinetan desagertzen diren soinuak sartzeko, eta, horrela, tinbreekin eta testurekin lotutako jolasak egiteko aukera ematen dio. Sonoritate hori lortzeko, bereziki eremu harmoniko eta melodiko bikoitzari dagokionez, Adrienek dio “Sikalpako musika indigenaren zenbait ezaugarriren abstrakzio pertsonal batetik” abiatu zela. Horrek ideia inplizitu bat darama barnean: musika puru eta natural horrek, beste ezeren gainetik, hondoko giro bat ematen dio, gero, hortik abiatuta, aurrera egiteko.

Alemania munduko herrialde esklusibo duen erromantizismo batera itzulita, Bruch konpositorea, funtsean, bere biolinerako lehenengo kontzertuari esker ezaguna, hain zuzen, errepertorio erromantikoko nagusienetako bat da. Ez dago zalantzarik: Bruch ez litzateke Bruch izango beste guztiak ‒baita biolinerako bere beste bi kontzertuak ere‒ estali zituen obra horrengatik ez balitz. Dena den, ez dugu ahaztu behar bere garaian egondako konpositore alemanik ezagunenetako bat dela. Brahmsen garaikide izateak ez dio batere laguntzen, hura aukeratu baita gerora estilo kontinuista, kontserbadorea eta aldaketa-haizeen aurrean erresistentea zutenen ordezkari; Bruch ere nahiko erraz lotu daiteke estilo horrekin. Bruchen kasuan, harrigarriena da zein azkar hasi zen konposatzen garrantzi horretako obrak; adibidez, lehenengo sinfonia hura, hamalau urte besterik ez zituela eskaini ziona munduari. Brahmsek bere Lehena bukatu zuenerako berrogei urtetik gora zituen. 1. Kontzertua biolinerako ere nahiko obra goiztiarra da Bruchen ibilbidean; izan ere, lehenengo zirriborroak 1857koak dira ‒14 urte zituen orduan‒, nahiz eta obraren zati handiena 1864. eta 1866. urteen artean konposatu zuen. Kontzertu horren arrakastak azkar egin zion ihes eskuetatik, eta, horren ondorioz, orduko publikoarentzat horrelako determinazioz hasi zen idazten, ezen galdu egin baitzuen haren musikak hurrengo belaunaldiei eskaintzeko zeukan interes guztia. Beraz, funtsean, arrakasta horrek galga moduko bat ipini zion Bruchen berezko energiari. Errealitatea da ez zela gai izan hori berdintzeko, nahiz eta diren genero guztietako obrak, bai ganbera-musika, bai opera, konposatu zituen ia-ia hil arte.

Kontzertua berritzailetzat har daiteke zenbait alderdiri dagokionez; egitura, esate baterako, lehen mugimenduan ez baita nortasun benetan menderatzaileduna, irmoa eta erabatekoa. Hasieran, Bruchek fantasia bat konposatzea pentsatu zuen, eta hori nabari da musika horren rapsodia-itxuran, etengabe gordetzen baitu preludio-tonu bat, gertatzeko zorian dagoen zerbait handiaren hasiera dirudiena, baina azkenean ez da heltzen. Biolinaren lerro distiratsuak eta lirikotasun handikoak apurtzera heltzen ez diren olatuak balira bezala da, baina azkenean Adagio batean amaitzen du, eta Adagioaren melodian jasotzen ditu aurretiko tentsio guztiak. Orduan norabidetasuna batzen da: sinpleki kontzertuaren bihotz emozionalera eramaten dute. Schopenhauerrek dioenez, konpositore erromantikoak “munduaren izaera intimoa agertzen du arrazoiak uler ezin dezakeen mintzaira bat erabilita”. Hori dela eta, garai hartako obren azterketa formalak egiterakoan erabiltzen diren terminoak ez dira nahikoa Adagio honetan adierazi nahi denaren zentzua eta garrantzia ulertzeko. Kontua ez da ulertzea, sentitzea da. Allegro energicoa urrunean aurreikus daiteke, urrunetik dator, baina crescendo azkar baten ondoren, biolina indarrez sartzen da hari bikoitzean jotako konposizio indartsu batez, eta eromenez dantzatzeko gonbita egiten du.

< Bruchek bezala, Shostakovichek ere oso gaztetatik erakutsi zituen musikarako dohainak, baina Shostakovichen kasuan, lehenengo obretan erakutsitako adorea ez zen izan geldiarazteko elementua. Aitzitik, kontrakoa gertatu zitzaion; izan ere, Petrogradeko (gerora, Leningrad eta azkenik, San Petesburgo) Kontserbatorioan ikasle ari zen urteetan erakutsitako suhartasuna, baikortasuna eta bere buruarenganako konfiantzari esker azkar egin ahal izan zuen bidea, nahiz eta orduko giro politikoak eta sozialak guztiz baldintzatzen zituen bizi-baldintzak. Shostakovich da, beste ezein konpositore baino gehiago, bera eta bere zirkunstantziak, eta horrexegatik da harrigarria nola lortzen duen bizi osoan zehar bere buruarekin koherente izatea, nahikoa deserosotasun sortuko dizkion eta ematen dituen pauso guzti-guztiak kontrolatzeko prest dagoen politika kultural batetik banandu gabe. Beraz, denbora igaro ondoren begiratuta, nahiz eta orduan oraindik ezin zuen jakin, Kontserbatorioan ikasle gisa egindako etapa benetako oasia izan zen bere bizitzan. Valerian Bogdanov-Beresovski kideak eta Steinbergen eskolan Shostakovichekin egondakoak dioenez, zoragarria da “zein azkar, zoli eta erraz bereganatzen duen musikarekin lotura duen guztia, baina baita ahots-joskerarako zeukan perfekzioa, harmoniaren printzipioak nola menderatzen dituen eta egikeraren berezitasunen ezagutza ere. Zalantzarik gabe, onena da sinfoniak begiratu batean irakurtzen.”

Konpositore gisa 1925eko martxoan agertu zen Kontserbatorioko areto batean. Biolin, biolontxelo eta pianorako trio bat, dantza batzuk eta bi pianorako suite bat aurkeztu zituen. Ordurako, nahiko aurreratuta zeukan gero 1. sinfonia fa minorrean izango zena; lan horretan jardun zuen buru-belarri 1924ko urritik 1925eko maiatzera, eta aldi horretan hiriko zinema bateko pianista gisa ere jardun zuen tarteka. Konpositorearen berezko sua eta musikarako aparteko talentua sumendiak erupzio betean nola lehertzen dira. Giro akademiko baten pean konposatu zuenez gero, saihetsezina da obran oso influentzia anitzak egotea, denak ere errusiarrak. Halere, Shostakovichek irmotasunez iragartzen du banakotasun bat ere, zuzenean lotzen dena etorkizunean sortuko zituen maisulanen barne-bizitzarekin. Krzysztof Meyer-en arabera, banakotasun hori agertzen da “batez ere melodiaren, distortsionatutako armonia tonal eta modalaren arloan eta adierazpenen ugaritasunean. Aniztasun hori Scherzoko umore espezifiko eta barregarritik mugimendu motelean gainez egiten duen lirismora luzatzen da”. Ikuspuntu formalari dagokionez ere, ezin esan daiteke obra berritzailea denik, egitura oso tradizionala dauka-eta, baina orkestra-efektuen berezitasunak (pianoak garrantzi handia du horietan) eta gaien izaerak eragiten dute sinfoniak Shostakovichen soinua izatea bazter guztietan. Gaiek dramaren muturrak, sarkasmoa eta lasaitasuna jorratzen dituzte. Hori agertzen da martxako erritmoetan, itxuraldatutako balsetan, irudipen fatalistetan eta hedatze liriko bikainetan.

Obraren hasierako bizitzak konpositoreak zituen esperantzak gainditu zituen, azken batean, (komeni da beti gogoan izatea) 19 urte besterik ez zituen. Kontserbatorioko irakasleek gomendatu zuten obra publikoki eskain zezan, eta 1926ko maiatzerako ipini zuten estreinatzeko data; hala, Nikolai Malko zuzendari zutela, Estatuaren Akademiako Filarmonikoak hartu zuen parte. Scherzoa errepikatu egin behar zen, eta Shostakovichi behin eta berriz deitzen zioten agertokira. Hurrengo gauean aitortu zuenez, ikaratuta zegoen obrarekin, interpretazioarekin eta bere lorpen apartarekin. Orduan oraindik ez zekien musika hori laster ezagutaraziko zela Berlinen (1927). Hura izan zen gaur egun ere irauten duen munduan zeharreko ibilbideko lehenengo geldialdia, eta, oraindik ere, hasierako bertigoa bere horretan dago.

Asier Vallejo Ugarte