Ezkutuko musikagilea

Vienako paradoxa ugarietako bat dugu hiria bizi izan zela hainbeste musikagile edo konpositore bikaini bizkarra emanda, eta, aldi berean, txit ospetsua izan zela konpositore horien sonagatik. Hasiera-hasieratik zentzuzko arrazoiz txalotu zuten Beethoven bakoitzeko, beste dozena erdi bat musikagile bizi izan ziren gardentasunaren, klandestinitatearen eta partidaren azken minutuetako aitorpenaren artean dantzan.

Beharbada, galdera horren erantzuna hauxe da: 1800. urtearen inguruan, 200.000 biztanle pasatxo izan arren —gogora dezagun Bilbo Handian milioi bat lagun inguru bizi dela—, Vienak beti izan du elkarrekin bizi diren milaka Viena izateko zortea eta zoritxarra. Zoritxarra, diogu, hainbat esparruren arteko desadostasun ganoragabekoak ohikoak zirelako; eta zortea, orobat, pertsona talde txiki batek kausa komun baten inguruan elkartu eta musikaren historiaren norakoa alda zezakeelako.

Has gaitezen gaualdi honetako hiru konpositoreen azkenekotik, ikuspuntu kronologiari loturik. Radarraren azpitik hegan joan zen vienar konpositore baten adibide paradigmatikoa: Franz Schubert (1797-1828). Hogeita hamar urte bete berritan hil zen Schubert, ia-ia ezezaguna izanda, baina mila lan inguru idatzita utzi zituen. Gerta daiteke horrelakorik. Ba… badirudi baietz, horrelako gauzak gertatu direla. Baten batek eskua altxatuko du, eta esango du lanen erdia baino gehiago lieder motakoak direla, hots, pare bat orrialdetan idatzitako kanta laburrak. Ados, banatu ditzagun arkatzak eta paperak, orduan. Jende guztia has dadila kanta laburrak idazten.

«Estatua nire mantenuaz arduratu beharko litzateke, ni konposatzeko, ez besterik, jaio bainaiz». Horixe azaldu zuen Franzek hogei urte zituela. Argi denez, ez da sofa baten eta Nintendo baten eskean dabilen lotsagabe edo aurpegigogor baten gogoeta. Musikaz pentsatzen eta musika arnasten duen norbaiten gogoeta bakuna da. Bizitzaren edozein alderdik edo gorabeherek eragintza soinuduna, handia edo txikia, pizten dion norbaiten gogoeta da.

Itzul gaitezen une batez lieder kantuetara. Mende askotan —milaka urtetan—, gizateria poemetan murgilduta bizi izan da, eta XIX. mendearen hasierako Austria ez zen toki desberdina izan. Poesia-liburuz mukuru beteta zeuden egongelak, gau-mahaiak, kafetegiak, lorategiak, memoriak, jolasak, ikasketak, bidaiak. Orain, imajina dezagun Schubert, poesia-irakurle amorratua, bere garaikide guztiak bezala, berarentzat berriak ziren bertso batzuei aurre egin nahian, eta irudika dezagun dozenaka zati melodiko eta hamaika harmonia aireratzen, albotik igarotzean, txoriei hegoak astinarazten dizkien trena bailitzan. Musika ez da gerora iritsiko den zerbait, kontzentrazio betean egonda. Musika jirabiraka dabil, ezerk eragotzi gabe, eta eragotzi nahi gabe. Hitzen, esaldien eta bien arteko hutsuneen ezinbesteko emaitza da.

Baina buruan eta ariman halako loturak dituen jendeak ez du hitzik ere behar musika-gazteluak egiteko. Beste soinu batzuek gogora ekartzen dizkieten irudietatik abiatuta soilik altxa ditzakete gazteluok. Hogei urteko Schubert horrek jakin zuen —Europa osoak jakin zuen bezala— italiar izar berria piztu zela operaren zeruan: Gioachino Rossini (1792-1868). Zintzo esan dezagun, baina, Rossinirena ez zela pertseiden moduko izar txiki bat; Rossinirena egundokoa izan zen, supernoba baten tamainakoa. Bi hamarkadatan, ez zen beste musikarik entzun Lisboatik San Petersburgora. Eta esandakoa ez da neurriz gaindikoa. Operaren historian inoiz ez da halako nagusitasunik berriz gertatu. Ez Verdi, ez Wagner, ez Puccini. Ezta Andrew Lloyd Webber eta bere musikalak edo Ennio Morricone eta bere soinu bandak ere.

Sarritan aipatu da Schubertek idatzitako bi Oberturak italiar erara, (D. 590 eta D. 591), plazaratu zirenean, 1817ko abenduan, Rossiniren bizpahiru opera baino ez zituela entzunda hiriko antzokietan. Gizaki hilezkorrek egindako arrazoibidea, bistan denez. Hori esatean, ez ziren konturatzen Schubertek, artean, aurrean zeukan partitura oro irakur zezakeela, zirkinik egin gabe. Alabaina, Schubert ez zen hori egiteko gauza zen vienar bakarra. Badakigu Beethovenek, ordurako gor zegoela, Rossiniren musika entzuten zuela, entzun gabe, jakina. Trenean edo hondartzan gaudenean bezala, Constantino Romerori deitzen ez diogula gure urtebetetzearen kariaz sakelako telefonora iristen diren WhatsApp-eko mezuak irakurtzeko deitzen ez diogun moduan. Azken batean, litekeena da superbotereak edukitzea guk, Schubertek eta Beethovenek zituzten bezala.

«Italiar erara» deskribapena ez zion Franzek jarri, ezta beharrik ere. Ispilua ezin argiagoa da. Oberturetako bigarrenean izango dugu entzungai gaur, Do maiorrean joko denekoan. Italiartasuna ez dario horrenbeste hasierako Adagioari, bai ondoko Allegroari: crescendo luzeak, pedal-notak, harmonia errepikatuak, bultzada erritmikoa… Schubert ez zen imitatzen ari, Rossiniren baliabide horiek erabiltzen ikasten ari zen, han-hemenka bere etorkizuneko obretan erabili ahal izateko. Margolan bat kopiatuko bagenu bezala, ikasteko. Ez da plagioa, Rubioren koadernoak baizik. Eta, nahi izatera, jarduera dibertigarria.

Estreinaldiaren aipamen txiki bat gordeta daukagu:

«Bigarren zatian konpositore gazte baten obertura xarmagarria jo zen, Franz Schubert jaunarena. Gure Salieri laudatuaren ikaslea da, eta dagoeneko ikasi du entzuleak hunkitzen eta bihotzetara iristen…. Gaia errazegia bada ere, indarrez eta abilezia handiz plazaratutako ideia harrigarri eta oso atseginen mundu osoa eskaintzen digu. Agian, artista honek sor eta gor eginda utziko gaitu obra berri batekin».

Bai horixe. Artistak hamaika obra berri eginda harritu gintuen hurrengo hamarkadan. Eta, bide batez, nor agertu da hor? Antonio Salieri (1750-1825), adopzioko beste vienar bat. Musikagile txit agurgarria, istorio on batek errealitatea hondatzen utzi baino lehen.

Horrek gaualdiko bigarren obrara garamatza. 1785ean, Mozartek (1756-1791) bere Piano eta Orkestrarako Kontzertua Mi bemol maiorrean K. 482 konposatu zuenean, Salieri Vienako musikaren lan-gailurra eskalatzen hasita zegoen. Wolfgangen egoera, aldiz, guztiz bestelakoa zen. Ez zuen garapen handirik lortu konpositore gisa, baina irakasle ona zen, piano-jotzaile hobea eta musikagile errebesa zelako ospea zeukan. Badugu, beraz, gure bigarren konpositore vienar klandestinoa.

Honako Pianorako kontzertu hau gustatzeko idatzita dago, eta helburua lortu zuen, zalantzarik gabe. Tira, idatzi zuela gehiegi esatea da, Mozartek berak jotzeko konposatu zuenez, konpas zirriborratu batzuk besterik ez zizkigun utzi; hurrengo mendeetako garratz-minak. Nolanahi ere, ez dago gauza nekezik ganoraz eta zientzia apur batez berrosa ezin daitekeenik. Eta horrela, Mozarten kontzerturik luzeenaz goza dezakegu: ordu erdi baino zerbait gehiago, baina, aurreikustekoa zenez, amen batean amaitzen da. Maileguez eta moldeen kopiez ari garela, amaierako Rondeau doinuaren melodia nagusia inoiz egin den tronparako gairik onena dela pentsa daiteke, pianoaz jota, jakina denez. Mozartek —beste poeta batek— nahi erara garabiltza: paseatzera garamatza eta —adi spoilerra entzutean— mugimendua amaitu baino hamar segundo lehenago, badirudi beste zeru batera hegan egingo duela eta han luze edukiko gaituela, baina ustekabeko mailukadak erabiliz, bueltan ekarriko gaitu berriro. Ume handi eta jakintsu baten txantxak.

Adiskide-taldeez ari gara, hau da, pertsona-talde txikiez, eta beraien laguntzari esker, porrot egiteko hurrean zeuden konpositore horiek biziraun eta musika egiten jarraitzea zuten. Eta, jakina denez, Mozarten talde horretan, beste musikari bat nabarmendu behar dugu, orduan seniorra zena: Joseph Haydn (1732-1809). Joseph Haydn (1732-1809). Seniorra zela diogu adinagatik, zeren eta, Europa erdian ospetsua izan arren, 1785. urtean, Vienan Haydn ez baitzen artean hamarkada bat geroago, ereserki nazionala eginda zegoelarik, izan zen musikagile ospetsu eta ohoretsua. Hala, 1797an, Tonkünstler-Societät elkarteko biziarteko ohorezko kide izendatu zuten, edo 1803an, ohorezko hiritar, eta gerora konposatu zituen oratorioak, Sorkuntza eta Urtaroak, musikagilea bizirik zegoela utzitako jarauntsitzat hartu zuen Vienako gizarteak. Bada, jaioterrian bertan gutxietsita izan zuten hirugarren musikagilea dugu. Zilegi bekigu gure buruari galdetzea herritarrek, Gorteko kideek eta aristokraziako etxeetakoek benda begietatik noiz kendu zuten. Hauxe erantzuna: Haydn ohorez, urrezko txanponez beteta eta 90eko hamarkadaren lehen erdian Londresera egindako ihesaldi pare batean, sinfonia berriak zekartzala itzuli zenean.

Londres, mende bat geroago Bostonen edo New Yorken gertatu zen bezala, helmuga pribilegiatu bilakatu zen musikagile germaniarrentzat. Gogora dezagun Georg Friedrich Händel, Pleistozenoko ustezko biztanlea, Westminsterren hil zela 1759. urtean, eta Haydnen bisitaldiak gertatu arteko tartea Johann Christian Bachen —Johann Sebastian handiaren semeetako bat— eta Carl Friedrich Abelek musikaz gozatu zutela. Eta Heathrow aireportuan, Haydnek Johann Peter Salomon eta Carl Friedrich Cramer biolin-jotzaile ospetsuak zain zituela. Dirudienez, Haydn nahikoa erraz moldatzen zen ingelesez hitz egiten, baina egia esatera, zaletasunez, beharrez baino areago. Hannover etxeko errege-erreginek nahiz orkestrako txirularirik apalenak, hots, mundu guztiak, bazekien alemanez han.

Gure konpositorea Vienara itzultzeko prestatu zen 1795eko erdialdean, baina joan aurretik, bere azken sinfonia izan zena, «Londres» izenekoa, idatzi eta estreinatu zuen. Horra hor Morning Chronicle egunkarian agertu zen artikulua:

«Haydnek bere lagunen asmo onak saritu ditu Overture [sinfonia] berria osatuz okasiorako. Lan hori, bere zati guztietan duen handitasun, aberastasun eta maiestateagatik, epaile onenetako batzuen iritziz, gainerako lan guztien gainetik dago. Musikaren inguruko ezagutza handia, gustu bikaina eta irizpide fina dauzkan jaun batek bere iritzia adierazi du: datozen berrogeita hamar urteetan, musika-konpositoreak Haydnen imitatzaileak besterik ez dira izango[…]. Espero dezagun profezia ez betetzea, baina badirudi probabilitateak iragarpena berretsiko duela».

Adi, beste spoiler bat, profezia ez zen bete. Musikaren ikuspegitik, egundokoa gertatu zelako Vienan hurrengo berrogeita hamar urteetan, eta horien hurrengo berrogeita hamarretan, eta hurrengoetan…

Joseba Berrocal