Deskargatu pdf

Soinu-paisaiak

XIX. mendearen amaieran ordura arte musikaren historian jorratutako bidea gero eta bihurriagoa bihurtu zen. Musika absolutuaren eta musika programatikoaren arteko dualtasun erromantikoa atzean geratzen hasi zen bide berriei aukera emanez. Tradizio nazionalak indarrez sortu ziren eta naturarekiko inspirazioak urrats bat harago egin zuen, ikusizko fenomenoen deskribapen zehatzagoa ahalbidetzen zuten sonoritate eta formak bilatuz. Zenbait konpositore, hala nola Jean Sibelius finlandiarra (1865-1957), bere herrialdeko tradizio literario eta musikalean murgiltzen dira. Beste batzuek, adibidez Claude Debussy (1862-1918) frantsesak, urrutiko lurretan bilatzen dute inspirazioa, ordura arte Mendebaldean ezezagunak ziren eskala eta tinbre berriak esploratuz.

Joseph Aunerren arabera, “Sibeliusi Finlandiako kultura eta paisaia naturala irudikatuko zuen musika konposatzeak giza esperientziaren mailarik sakonenekin konektatzeko aukera eman zion”. Musikagileak bere sinfoniak eta beste orkestra-lan batzuk nabarmentzen dituen musika-corpusean islatu zuen argi-ilunez beteriko esperientzia hau eta horien artean preziatuenetako bat “Kontzertua biolin eta orkestrarako re minorrean” da. Bere zailtasun teknikoek eta estreinaldian gertaturiko akatsek buruhausteak eragin zizkioten Sibeliusi eta azkenean kontzertua sakon aztertzea eta lehen bertsioa ezkutatzea erabaki zuen; lehen bertsio hori Helsinkiko Unibertsitateko liburutegian gorde zuten 1990 arte, bere ondorengoek interpretatzeko oniritzia eman zuten arte.

Sibeliusek Willy Burmester biolin-jotzaile alemaniarra hautatu zuen hasiera batean Berlinen egingo zen estreinaldirako. 1902an hasi zen kontzertuan lanean, eta hurrengo urtean amaitu zuen, musikariak bizitza luze osoan zehar alkoholarekin eta depresiorako zuen joerarekin beti izan zituen arazoek moteldutako prozesuan. Kontua da Berlingo estreinaldia bideraezina izan zela arrazoi ekonomikoengatik eta, ondorioz, Helsinki zen aukerarik logikoena, eta bertan estreinatu zen pieza 1904ko otsailaren 8an, Sibeliusen beraren zuzendaritzapean.

Burmester, ordea, ezin izan zen Finlandiara joan, eta, beraz, bakarlaria Victor Nováček kontserbatorioko irakaslea izan zen, eta ahal zuena egin zuen partitura izugarri zaila defendatzeko. Kritikak ez ziren aldekoak izan eta Sibeliusek berehala ekin zion berrikuspenari, bigarren bertsioa 1905ean Berlinen estreinatuz, Filarmonikoa Richard Straussek berak zuzentzen zuela. Berriz ere ezinezkoa izan zenez Burmesterrek jotzea beste bakarlari bat bilatu behar izan zuten, eta lana Karel Halir txekiarrari egokitu zitzaion. Burmesterrek ez zuen “itsuskeria” barkatu eta zin egin zuen ez zuela kontzertua sekula interpretatuko.

Estreinaldiko zorte txarrak ez zion piezaren etorkizunari eragin; izan ere errepertorioan lekua hartzeko hamarkada batzuk behar izan zituen arren gaur egun biolinerako kontzerturik interpretatu eta baloratuenetakoa da. Obra guztiak jenialtasun aparta badu ere, ez da gehiegizkoa gogoraraztea kontzertu honen ospearen zati handi bat bere lehen konpasetan finkatzen dela. Kontzertu bateko lehen esaldia funtsezkoa da: identifikatu egiten du, entzulearen memorian geratzen da eta konposizioaren gainerako atalen izaera markatzen du. Sibelius oso kontziente zen horretaz eta bere kontzertu bakarraren hasierari paregabeko edertasuna eman zion. Melodia bakarlariak airean flotatzen du, bere motiboak hain modu organikoan aurrera egiten dute non badirudi naturatik bertatik sortzen direla, tentsio itzaltsu batez blai.

Materiala askotan berragertuko da, berriz landuta eta definituta. Tentsioaren eta erlaxazioaren arteko jolasa lehen mugimenduan zehar mantentzen da, non biolina protagonista argia den, euskarri harmoniko gisa jarduten duen eta kolore batetik bestera itxuraz sinpletasunez eramaten gaituzten trantsizio-pasarteak ematen dituen orkestrarekin alderatuta. Kadentzia, hari bikoitzen erabilera ugaria duena, birtuosismoaren erakustaldia baino askoz gehiago da.

Adagio di molto-n, emozio-karga arinagoa bihurtzen da, lirikoagoa. Ametsetako giro batek aurreko tentsiotik urruntzen gaitu; Sibeliusek, berriz, instrumentua menderatzen duela erakusten du biolinaren erregistro osoa errepasatuz. Kontzertua Allegro ma non tanto erritmiko eta dantzari batekin amaitzen da, Donald Tovey musikologoak “hartz zurientzako polonesa” gisa deskribatu zuena. Eskandinaviar izaera nabarmentzen da, nahiz eta Sibeliusen lanik nazionalistena ez izan, oso gutxitan oinarritu baitzen benetan bere herrialdeko musikan. Sonoritate nazional eraikia eta, hala ere, bitxiki “benetakoa”.

Finlandiako natura basatia Sibeliusentzat inspirazio iturri izan zen bezala, beste konpositore askok ingurune naturalera jo dute sormen iturri agortezin gisa. Eta elementu natural guztien artean itsasoa da ziurrenik mendeetan zehar artelan gehien iradoki dituena, bai arte plastikoetan, bai literaturan eta, jakina, musikan.

Javier Quislant bilbotarraren (1984an jaioa) Unda Maris lanak Musika Konposizioko Reina Sofia Sariaren 40. edizioa irabazi zuen 2023an. 86 musikariko orkestra batentzat idatzia, konpositoreak Erroman, hiri horretako Espainiako Akademian 2021ean emandako beka bati esker, egindako egonaldian sustraitzen da. Egonaldi horretan ikertzeko eta Montserrateko Santa Maria elizako organo handian lan egiteko aukera izan zuen, eta haren erregistroetako bat (tamaina handiko beste organo batzuetan bezala) “unda maris” da, bere sonoritate uhintsuagatik horrela deitua. Orkestra organismo bizi handi gisa erabiliz, Quislantek konposizio-teknikak erabiltzen ditu, hala nola tinbreen hibridazioa eta polifoniak, olatu bat deskribatzeko, lan honetarako oinarri gisa balio duten Virgilioren Eneidaren bertsoetan kontatzen den bezala.

Narrazio gisa Unda Maris bost zatitan banatzen da, sortu zenetik desagertu arte olatuaren egoera desberdinei buruzkoak. Lehen zatia, Fluctus uti primo (Olatua nola hasten den), urruntasunean hasten da, pixkanaka hazten joateko, material musikaleko estratuak gehituz. Ondoren Coepit cum albescere uento (Lehen haize-ufada argitzera) dator, konplexutasun erritmiko handiagokoa. Hirugarren zatiak, Paulatim sese tollit mare (Eta pixkanaka-pixkanaka itsasoa kizkurtzen da), dagoeneko entzundako materiala berrerabiltzen du, grabearen eta altuaren arteko kontrasteetan zentratuz. El altius undas erigit (Gorago altxatzen ditu olatuak) atalera iristen gara, itsasoaren mugimendu etengabea imitatzen duen elementu gainjarrien arteko elkarrizketa, Inde imo consurgit ad aethera fundo (Amildegi sakonetik eterrera iristeko) zatian amaitzeko, soinu-geruza ugarik sortutako ozeanoa bezain sakona den soinu-mundu batean abenturatzen dena.

Claude Debussyk gutxi gorabehera bi urtez egin zuen lan La Merren, 1903tik 1905era, Parisen estreinatu zenean (urriaren 15ean), Camille Chevillarden zuzendaritzapean. Garai hartan konpositoreak beste proiektu batzuk ere garatu zituen eta bere bizitza pribatuan ere ez zuen dramen faltatik izan bere lehen emaztea izan zena, Lilly Texier, abandonatu eta Emma Bardacekin batu ondoren, gertaera horrek lehenaren suizidio-saiakera eraginez; eskandalu handi horrek kritikaren jomugan jarri zuen Debussy. Hori guztia alde batera utzita, La Merren konplexutasunak, batez ere orkestrazioari dagokionez, sobera justifikatzen du obraren sortze aldi luzea eta etena.

Izenburu osoa La mer, hiru zirriborro sinfoniko orkestrarako da, eta argi erakusten du “sinfonia” etiketa saihesteko asmoa, Debussy musika-sistema berri bat sortuz gainditzen ahalegindu zen Erromantizismo berantiar batekin, non harreman harmonikoek eta egitura formal tradizionalek garrantzia galtzen duten, bat zetorrena. 1889ko Parisko Erakusketa Unibertsalean deskubritu zuten Javako Gamelanaren musikarekin Debussy bere sorkuntzetan beste eskala mota batzuk integratzen hasi zen, hala nola tonu osoak edo eskala txinatar pentatonikoa. Geroago, mendebaldeko harmoniaren berezko harreman hierarkikoekin hausteko interesak prozedura harmoniko eta erritmiko berriak sortzera bideratu zuen, bere estilo berezia eratu zutenak.

Robert P. Morgan musikologoaren hitzetan “brotxakada” musikalak hain era berezian erabiltzeak, hau da, abiapuntu eta helmuga bat bera ere ez duen continuum batean elkartutako ideia txikiak, Debussy Inpresionismo musikalaren barruan kapsulatzea eragin zuen. La Mer bezalako piezen ezaugarri piktorikoa ukaezina da, baina baita literatura sinbolistaren eragina ere, konpositorea XIX. mendearen azken hamarkadan literatura horrekiko oso lotuta sentitu baitzen. Pinturaren beraren barruan Inpresionismoak, XX. mendearen hasierarako gaindituta zegoen korronteak, ez zuen Debussy Whistler, Turner edo Katsushika Hokusai margolari japoniarrak baino gehiago inspiratu; egileak Katsushika Hokusairen Kanagawako olatu handia irudi ospetsua aukeratu zuen La Merren partituraren lehen edizioko azalerako.

Debussyk ez zekien igeri egiten, ez zen inoiz itsasoan bainatu eta obraren zati handi bat lehorrean idatzi zuen, oroitzapen eta irudi mentaletatik abiatuta. Hala ere, denboraldiak egin zituen ozeanoaren ondoan (La Merren azken zuzenketak Ingalaterrako kostaldeko Eastbourne herrian burutu ziren), eta beti miretsi zuen bere lasaitasuna eta handitasuna, konparazioan gizakiaren txikitasuna agerian uzten duena. Hiru zirriborroetatik lehenak, De l ‘aube à midi sur la mer (Egunsentitik eguerdira itsasoaren gainean), agerian uzten du orkestrazio “debussyarraren” aberastasun izugarria. Aurrerapen harmoniko argirik gabe (musika “ez doa inora”), dena kolorearen inguruan biratzen da, orkestra-sekzioetako, guztiak protagonistak, tinbreetan aurkitzen ditugun “tonu” kopuru apartak dituen paleta baten inguruan. Egunsentiko pianissimotik, musika, olatuak bezala, hazi eta murriztu egiten da, metalen azken fortean zart eginez, agian eguerdiko eguzkipean imajinatutako itsaslabar batzuen harkaitzen kontra talka egitean.

Olatuak apurtzea Jeux de vagues (Olatu-jokoak) izenekoan ere nabari da, harpan trilloek eta arpegioek koloreztatutako goranzko eta beheranzko motibo laburrak nagusitzen diren scherzo arinagoa. Azkenik, Dialogue du vent et de la mer (Haizearen eta itsasoaren arteko elkarrizketa) atalak lehenagoko materiala berreskuratzen du, Debussy Frantziako tradizio sinfonikora hurbilduz. Tinbreen kontrastea, berriz ere, atmosferak sortzeko funtsezko tresna da, non Debussy maisu eztabaidaezina den.

Yolanda Quincoces

Sergei Dogadin.

Biolina

Lehen saria eta urrezko domina irabazi zituen Moskuko Tchaikovsky Nazioarteko XVI. Lehiaketan (2019), lehen saria Hannoverreko Joseph Joachim Nazioarteko IX. Biolin Lehiaketan (2015) eta lehen saria Singapurreko Nazioarteko Biolin Lehiaketan (2018). 2002an San Petersburgoko Filarmonikoarekin, Vasily Petrenkorekin batera, debuta egin zuenetik, Dogadin mundu osoko areto ospetsuenetako batzuetan aritu da, hala nola Vienako Musikverein, Royal Concertgebouw Hall, Berlin, Kolonia, Tokioko Suntory Hall, Madrilgo Auditorio Nazionala, Buenos Airesko Teatro Colón, Zuricheko Tonhalle eta Stockholmeko Berwaldhallen aretoetan, besteak beste.

Beste askoren artean London Philharmonic Orchestrarekin, Royal Philharmonic Orchestrarekin, Royal Concertgebouw Orchestrarekin, Munich Philharmonic Orchestrarekin, NDR Radiophilharmonierekin, Budapest Symphony Orchestrarekin, Shanghai Symphony Orchestrarekin, English Chamber Orchestrarekin, Berlin Symphony Orchestrarekin, Taipei Philharmonic Orchestrarekin, Singapore Symphony Orchestrarekin, West Australian Symphony Orchestrarekin, Orchestra of the Mariinsky Theatrerekin, Kremerata Balticarekin, Saint Petersharmonburg Philphilsterrekin… jo du eta orkestra horiekiko lankidetzarekin jarraitzen du. Sergeik zuzendari ezagunekin egin du lan, besteak beste, Yury Temirkanov, Vladimir Ashkenazi, Thomas Sanderling, Vasily Petrenko, Klaus Mäkelä, Andrew Manze, Shlomo Mintz, Anu Tali, Muhai Tang, Ken Takaseki, Saulius Sondeckis, Nicholas Carter edo Michał Nesterowiczekin.

25/26 denboraldian berriz ere Bilboko Sinfonikoarekin joko du aurreko denboraldiko estreinaldi bikainaren ondoren; Bartzelonako Orkestra Simfònicarekin egingo duen hirugarren bisitan Juli Garretaren Biolinerako kontzertua interpretatuko du, Juanjo Menaren zuzendaritzapean, eta Balearretako Sinfonikoarekin joko du berriz. Udan errezitaldi-bira egingo du Daniil Trifonovekin batera Europako jaialdi nagusietan zehar. Ganbera-musikari gisa Elisabeth Leonskaja, Narek Kahknazaryan, Andreas Ottensamer eta Daniil Trifonovekin kolaboratzen du, besteak beste.

Sergei Dogadinen emanaldiak Mezzo classic (Frantzia), Medici.tv, European Broadcasting Union (EBU), WDR eta NDR Kultur (Alemania), YLE Radio (Finlandia), NHK (Japonia) eta BBCren (Erresuma Batua) bidez transmititu dira.

Sergeik San Petersburgoko Musika Kontserbatorioan ikasi zuen Vladimir Ovcharek irakaslearekin, Koloniako Goi Mailako Musika Eskolan Mihaela Martin irakaslearekin, Grazeko Musika Unibertsitatean eta Vienako Musika eta Arte Unibertsitatean Boris Kuschnir irakaslearekin. 2022az geroztik Dogadin irakaslea da Katarina Gurska Goi Mailako Zentroan (Madril, Espainia).

Sergei Dogadin Niccolo Paganini eta Johann Straussen biolinekin aritu da.

Elena Schwarz.

Zuzendaria

Van Rechem eroso sentitzen da hala errepertorio sinfonikoan nola operistikoan, eta oraintsu debutatu du operan Theater Nordhausen-en Carmenen ekoizpen berri bat zuzenduz, eta 25/26 denboraldian Rouengo Opérara itzuliko da Turandoten hamaika emanaldi zuzentzeko. Urtebetean operako orkestrara egingo duen hirugarren bisita izango da hau, Stéphane Degout musika-zuzendaria ordeztuz garatu zituen emanaldiek eskualdeko bira batean eta abonu denboraldian izandako arrakastaren ondoren. 25/26 denboraldian, Bilbao Orkestra Sinfonikoarekin, Rotterdam Philharmonicekin eta Municheko Orkestra Sinfonikoarekin debutatuko du, eta RTÉ Concert Orchestrara itzuliko da. Bere jaioterrian, Frantzian, Saint Etienneko Opera, Orchestre National d’Ile-de-France eta Marseilleko Opéra zuzenduko ditu, eta Strasbourg Philharmonicekin egingo du debuta Estrasburgoko Zinemaldian.

Beste une aipagarri batzuen arten Stuttgart Philharmonic, Orchestre de Chambre de Lausanne, Jena Philharmonic, Orchestre National Montpellier, Opéra de Limoges, Orchestre Victor Hugo, Orchestre National de Metz, Orchestre Philharmonique Royal de Liége, Opéra National de Bordeaux eta Orchestre de Chambre de Luxembourgekin burutu dituen emanaldiak daude. Azken denboraldietan Van Rechemek bere jaioterriko Orchestre National de Lille zuzendu du eskualde-mailako biran, eta MDR-Sinfonieorchester, Nord Nederland Orkest eta Hradec Králové Philharmonic taldeen proiektuetan aritu da.

Musika garaikidearen zale amorratua, Van Rechemek bere talde propioa sortu du, Les Parnassiens, ganbera-orkestrarako XX. mende hasierako errepertorioan espezializatua. 2021ean Luzernako Jaialdiko Zuzendaritza Bekan parte hartzeko ere hautatu zuten eta bertan Wolfgang Rihm, Dieter Ammann eta Enno Poppe konpositoreekin egin zuen lan eta hainbat estreinaldi zuzendu zituen. Zuzendari laguntzaile gisa Antony Hermus, Karel Deseure, Nicolas Pasquet eta Ariane Matiakhekin lan egin du, eta gazteen orkestrak zuzendu ditu, hala nola Orchestre Français des Jeunes, Bundesjugendorchester, Landesjugendsinfonieorchester Hessen eta Hanze Symphony Orchestra. 2024aren hasieran Van Rechem 31èmes Victoires de la Musique Classique ekitaldirako orkestra-zuzendari kategorian aurre-hautatu zuten, Marie Jacquot eta Léo Marguerekin batera. 2024ko irailean, Parisko Académie de l ‘Opéra National delakoan sartu zen eta bertan hainbat produkziotan parte hartu du eta hartuko du hurrengo bi denboraldietan.

Van Rechemek perkusioa ikasi zuen Parisko Conservatoire National Supérieur de Musique-n eta Ensemble Intercontemporain, Orchestre National Bordeaux Aquitaine eta Orchestre de l’Opéra de Limoges taldeekin jo du. Lillen jaio zen Van Rechemek orkestra-zuzendaritza ikasi zuen Jean-Sébastien Béreaurekin eta Amsterdamgo Kontserbatorioan Antony Hermus, Karel Deseure eta Ed Spanjaardekin. Bere masterra Nicolas Pasquet eta Ekhart Wycikekin osatu zuen Hochschule für Musik Franz Liszt Weimarren. 2024an Royal Concertgebouw Orchestrarekin Ammodo Conducting Masterclass-en parte hartzeko hautatua izan zen Paavo Järvirekin batera.