Kreazioa
Johann Peter Salomon enpresariak Joseph Haydni iradoki zion oratorio handian Jainkoaren Kreazioaren historia konposatu zezan. Testua T. Linleyrena zen. Haydn lehen aldiz joan zen Ingalaterrara, 1791. urtean, baina artean ez zekien ondo ingelesez. Dena dela, Händelen oratorioak entzun zituen bertan. Antza denez, musikagileak ez zuen uste Kreazioa lanerako testua ingelesez egin behar zenik (Die Schöpfung eta The Creation), eta, Vienara itzuli zenean, Freiherr van Swieten baroiak honako hauxe esan omen zion: “Haydn, guk ondo ulertu nahi genuke zure oratorio bat”. Horrela, Swietenek ingeleseko testuaren itzulpena eskaini zion alemanez. Horri esker, Haydn bi urte egon omen zen oratorioa idazten. Esate baterako, lan horren konposizioari dagokionez, badirudi J. G. Albrechtsberger musikagile eta organo-jotzaileak Beethoven ikasleari idatzi ziola Haydnek esan ziola Die Schöpfung izeneko oratorio handia egiten ari zela. Egia esan, hainbat urtez bizi izan zen Esterházy printze-printzesekin. Hungariako familia zen, eta badirudi diru eta botere asko zituela eta musika klasikoa sustatzea zuela gustuko. Hala ere, 1790ean Nicolás Esterházy hil zenean, bere oinordekoak musikaren inguruko interesik ez zuenez, jauregiko orkestra kaleratu eta Haydn bera ere erretiratu egin zuen. Hori dela eta, J. P. Salomonen, hau da, Londresen bizi zen musika-enpresari alemaniarraren eskaintza onartu zuen, eta Ingalaterrara joan zen, orkestra handiarekin sinfonia berriak zuzentzera. Haydn 1791ko urtarriletik 1972ko uztailera egon zen Londresen, eta orkestra handiarekin zuzendu zituen bere sinfonia berriak. Ondoren, 1794ko otsailetik 1795eko abuztura egon zen berriro herrialde britainiarrean. Esterházytarrenetik alde egindakoan, musikagileak azken urteak Vienan bizitzeko erabakia hartu zuen. Bertan, mezak eta bi oratorio handi idazten hasi zen: Kreazioa, eta ondoren, Urtaroak (1801). Azken oratorio hori James Thomson eskoziarraren olerkian dago oinarrituta, hain zuzen ere.
Kreazioa oratorioari dagokionez, lehen entzunaldia Karl Philipp zu Schwarzenberg printze austriarraren etxean egin zen 1798ko apirilaren 30ean, eta, jendaurrean, 1799ko martxoaren 19an jo zuten lehen aldiz, Burgtheaterren (Errege Antzokian). Bertan, 400 musikari zuzendu omen zituen, eta arrakasta itzela lortu zuen. Gero, 1800eko otsailean, lanaren lehen edizioa egin zen Parisen. Alemanez eta ingelesez argitaratu zen. Lan autografoari dagokionez, 1804an desagertu omen zen Van Swieten baroiaren herentziako musika-biblioteka saltzean. Dena dela, lanaren eskriturari eutsi diote, eta, gaur egun, oso garrantzitsua da 1924an Mandyczewskik Breitkopf & Härtel argitaletxearentzat egindako edizioa.
Marc Vignalek, Haydnen biografo onetsiak, azaltzen duenez, ingeleseko jatorrizko libretoa Biblian oinarrituta zegoen funtsean (Genesian eta salmoetan), bai eta Miltonen Paradisu galdua laneko zati batean ere. Itzulpenean eta egokitzapenean, Van Swietenek egitura orokorra eta hitzen zein esaldien joeraren hautaketa nahiz erritmoa hartu omen zituen kontuan.
Guztiok dakigunez, oratorio honetako hiru zatietako testuetan, lur paradisuko elementuak, animaliak eta gizakiak azaltzen dira, hurrenez hurren. Tema sorkuntzako sei egunetan garatzen da, eta, zazpigarrenean, Jainko sortzaileak atseden hartu zuen, nonbait. Laneko bakarlariak goiaingeruak dira: Gabriel (sopranoa), Uriel (tenorra) eta Raphael (baxua). Gero, hirugarren zatian, bi gizaki agertzen dira: Adan (baxua) eta Eva (sopranoa). Marc Vignalek adierazten duenez, Il Ritorno di Tobia antzinako oratorio italiarreko testuaren (errezitatua) funtzioaren araberako banaketa dute. Bertan, hain zuzen ere, bakarlariak pertsonaia aktiboak ziren beti. Era berean, badirudi gaur egun Kreazioa bost bakarlarik interpretatzen dutela, baina Haydnen garaian hiru bakarlari baino ez zeudela.
Tonalitate nagusia Don da (maiorra eta minorra), baina lana Si bemolean amaitzen da. Ageri-agerikoa da lehenengo zatia Don dela. Hasieran (“Chaos”), do minorrean da; ondoren (“Und es Ward Licht”), Do maiorrean; eta, amaieran, korua eta bakarlariak… Gero, beste une batzuk ere badaude Ddo minorrean. Gizakia Si bemolean izango da; azken korua, Don; eta Adan zein Evaren azken bikotea, Mi bemolean.
Oratorio honetako zatiak sentsibilitate handikoak dira. Lehen zatiaren hasieran, “Kaosaren irudikapena” sarrera 2/2ko eta do minorreko luzea da. “Kaos” hori irekitzeko, Do notaren unitate indartsua entzuten da musika-tresna guztietan: 2 txirula, 2 oboe, 2 klarinete, 2 baxu, kontrabaxuak, 2 adar, 2 tronpeta, 3 tronboi, tinbalak eta hariak. Orkestrako 58 konpasen ostean, Rafaelen errezitaldia hasten da, eta, ondoren, korua dator. Horren ostean, Uriel tenorraren errezitaldiak emango dio amaiera sarrera honi.
Bigarrena, ordea, korudun aria da, Andantean eta La maiorrean. Ondoren, Allegro moderatoa dator. Bertan ere, korua da interpretea, Urielekin batera. Horren ostean, Rafaelen errezitaldia dator, eta, lehen esaldiaren ondoren, Allegro assaiari ematen dio hasiera. Laugarrenean, Gabrielen soloa eta korua daude entzungai, Allegroan. Bosgarrena eta seigarrena, aldiz, Rafaelenak dira. Lehendabizi, errezitaldia egiten du; eta, gero, luze samarra den Allegro assaiko aria. Horren ondoren, zazpigarren eta zortzigarrenean, Gabrielen errezitaldia eta Andantean abestutako aria. Bederatzigarrena, berriz, Urielen errezitaldi laburra da; eta hamargarrena, koruarentzako Vivacea. Gero, Urielen bi errezitaldi datoz, hamaikagarrena eta hamabigarrena, alegia. Horren ostean, Gabriel, Uriel eta Rafael bakarlariek abesten dute koruarekin batera, hamahirugarrenean. Nahikoa luzea da, Allegroa du hasieran eta Piú Allegroa dator ondoren. Horrela, oratorioko lehen zatia amaitzen da.
Bigarren zatiaren hasieran, Gabrielen errezitaldia eta Moderatoko aria daude entzungai. Horren ostean, hamaseigarren eta hamazazpigarrenean, Rafaelen bi errezitaldi datoz. Hamazortzigarrenean, ordea, Gabriel, Uriel eta Rafaelen Moderatoko tertzetoa. Ostean, tertzeto bakarlari horrek Vivacen jarraituko du koruarekin, hemeretzigarrenean. Ondoren, Rafaelen bi errezitaldi datoz zenbait mugimendutan; eta, gero, pertsonaia horren Maestosoko aria, hogeita bigarrenean. Ostean, Urielen errezitaldia eta Andanteko aria, hogeita hirugarren eta hogeita laugarrenean. Rafaelen errezitaldi laburraren ondoren, korua dator Vivacean, hogeita seigarrenean. Hurrengoan, ordea, hiru bakarlari horien tertzetoa dugu; eta, gero, koruak Vivacean abesten du hogeita zortzigarrenean, bigarren zati honi amaiera emateko.
Hirugarren zatiaren hasieran, Urielen errezitaldia dugu Largoan. Ondoren, Evaren eta Adanen duetoa eta korua datoz, hogeita hamargarrenean, Adagioan. Hain zuzen ere, oratorio honetako zati luzeenetakoa da. Horren ostean, Adanen errezitaldia dator; eta, gero, Adanen eta Evaren duetoa. Dueto hori, gainera, Adagioan hasi eta Allegroan amaitzen da. Horren ondoren, Urielen errezitaldi laburra dator hogeita hamahirugarrenean; eta, gero, “Schlubchor (mit Soli)”, hau da, korua eta bakarlariak. Andantean hasi eta Allegroan jarraitzen dute, hain zuzen ere. Oratorioaren amaiera da.
Haydnen lan honi buruzko iruzkin ugari egin dira. Esate baterako, honako hauxe idatzi du Kreazioa oratorioari buruz Buenos Airesko Patricia C. Pouchulu musika-irakasleak: “lanak garaiko espiritua eta musika-artea bera laburbiltzen ditu, eta, aldi berean, forma hobezina lortzeko grinaren adierazgarri ere bada, pasarte sinfoniko, koruaren pasarte eta pasarte orokorretan, lanaren zati bakoitzaren eraketan eta lan osoaren arkitekturan argi-argi hautematen diren orekaren zein edertasunaren bitartez”. Era berean, bere esanetan, orkestra-sarrera, esaterako, modu harrigarri bezain modernoan idatzita dago Haydnen garairako.
Beste musikologo batzuek, ordea, hirugarren zatiko Mi maiorreko sarreraz hitz egiten dute. Bertan, hain zuzen ere, orkestrak ondo baino hobeto eta kolore bereziaz irudikatzen du Adan eta Evaren antzezlekua izango den lurreko paradisuko egunsentia.
Aurten, 2009an, F. J. Haydnen heriotzaren bigarren mendeurrena betetzen da. Izan ere, 77 urte zituela hil zen maiatzaren 31n, gaixotasun luze baten ondoren. Kreazioa oratorioa, hain zuzen ere, munduko hainbat herrialdetan programatu da aurten.
J. A. Z.