PANDEMONIUMERA JAISTEA

Fausto bizitza osoko lana izan zen Johann Wolfgang von Goethentzat (1749-1832): 1786. urte inguruan hasi zen lehen atalarekin lan egiten, eta 1831. urtera arte ez zuen bigarrena burutu. Gauza asko pasatu ziren berrogeita bost urte horietan bai literatura alemaniarraren bai musikaren munduan; azken horrekin, gainera, harreman berezia izan zuen beti dramagile alemaniarrak. Beraren autorerik miretsienak (Carl Friedrich Zeltar, Philipp Christoph Kayser, Johann Friedrich Reichardt) ia ahantzi egin dira gaur egun, eta Beethoven, Weber edo Schubert bezalako bere garaikideenganako interesa askozaz txikiagoa izan zen. Egia da, ordea, zenbait topaketa izan zituela Mendelssohn gaztearekin Weimarren, bere bizitzako azken urteetan. Edonola ere, beraren literaturaren eragina indar handiz sentitu zen konpositoreen belaunaldi berrien musikan, eta, zentzu horretan, Werther gaztearen penak, Ifigenia eta Tauride lanak eta ehunka poema baino harago, Fausto bere lanik garrantzitsuena da; horren haritik, bada, sinfoniak (Liszt), operak (Charles Gounoden Faust eta, geroago, Arrigo Boitoren Mefistofele), kantatak (Mendelssohn), kontzerturako oberturak (Wagner) eta ezin konta ahalako abestiak sortu ziren.

Hector Berliozek lan goethiarrarekin izan zuen lehen harremana nahiko goiz izan zen, hots, 1828. urtean. Hogeita lau urte zituen. Lehenengo atala landu zuen, noski; zeruko hitzaurrea, Fausto zaharraren bere buruaz beste egiteko saiakerak eta Mefistofelesekin egindako itunetik, Margaritaren kondena eta heriotzaraino. Itzulpena Gérard de Nervalena zen. Bere memorietan idatzi zuen legez, lanak hainbeste liluratu zuen, ezen ezin zuen une oro irakurtzeari utzi; hala, berehala konposatu zuen musika lanaren zortzi ataletarako, hain zuzen ere, ahots eta instrumentu akonpainamendurako, eta emaitza Goethe zaharrari bidali zion, beraren iritzia eman zezan. Ez zuen erantzunik jaso. Hala ere, bere diruarekin argitaratu zituen abestiak hurrengo urteko udaberrian, Faustoren zortzi eszena izenburupean. Alabaina, handik gutxira zirkulaziotik erretiratu zituen.

1846. urte inguruan, Europatik bira egiten zegoela, Weimarren gelditu zen. Goethe zendu arte bizi izan zen hiri hartan, eta frantsesak bere gaztaroko eszena haiek berreskuratzea erabaki zuen, akonpainamendua orkestratu eta musikari itxura dramatikoagoa eman, luzera handiagoko lan berri bat sortuz. Jakina, konpositore osoago eta eskarmentu handiagokoa zen artean; ez dago ordura arte gauzatutako lanen katalogoa ikustea baino: hainbat obertura, Benvenuto Cellini opera, Sinfonia Fantastikoa, Harold Italian, Romeo eta Julieta eta Grande Messe des morts (bere Requiema), besteak beste. Aurreko pieza hauen bilakaera aztertzea garrantzitsua da, Berlioz Faustoren kondenazioa idaztera nola heldu zen ulertzeko. Izan ere, operaren eta sinfoniaren bidegurutzea da nola edo hala, Romeo eta Julieta lanean hartutako norabideari eman zaion beste bira bat; izan ere, azken hori ahozko bakarlariak eta korua barne hartzen zituen sinfonia dramatikoa zen jada, Shakespearek idatzitako tragediaren eszenetako batzuen musika gogora ekartzen zituena. Konpositoreak “lau ataleko legenda dramatiko" gisa bataiatu zuen Fausto, eta, uneren batean, lana opera moduan aurkezten saiatu zen, baina berehala baztertu zuen ideia hori. Lanaren izaera erdi dramatikoak zalantza ugari eragin zituen Parisko Opéra-Comiquen, 1846ko abenduaren 6an, eta lanak 1877. urtera arte itxaron behar izan zuen kontzertu aretoetan eta, pixka bat gutxiago, opera eszenatokietan leku egiten joateko.  

Ikusi dugunez, Faustoren Zortzi Eszenak seminalak eta, ondorioz, Kondenazioa ere Fausto goethiarraren lehen atalean oinarritzen ziren. Istorioa ezaguna da, gutxi gorabehera: Fausto doktore zaharrak, poztasunik gabe, penaturik bere ezagutza handi baina antzuak direla-eta, munduari aurka eginez eta gizakiarekin erabat nahigabeturik, Mefistofelesekin itun bat adosten du, hau da, tentatzailearekin, deabruarekin: Faustoren agindupekoa izango da bizitza honetan (hemen), ondoren paperak aldatzen baldin badira beste munduan (han). Gisa horretan, protagonistak gaztetasuna berreskuratu eta Margaritaren maitasuna berreskuratzen du; azpikeria gaiztoen biktima egiten du, eta bere neba Valentin, bere ama eta Faustorekin izandako semea hiltzen ditu. Bien bitartean, Faustok orgietan eta akelarreetan parte hartzen du, gogo erabat zoroarekin. Azkenean, Margaritak bere heriotzatik libratzea lortu zuen.

Berliozek lanean sartutako berritasun handienetako bat izenburuak berak ematen du: protagonistaren kondenazioa, istorioaren amaieraren izaera guztiz aldarazten duena. Beste alde batetik, pertsonaien musika-karakterizazioak Fausto (tenorra) kartsua eta lirismo gaztekoa aurkezten du; Margarita (mezzosopranoa) haurren antzekoa, gozo eta sentibera, zeinen musika xaloena eta ezaugarri herrikoienak baititu, eta, azkenik, Mefistofeles (baritonoa edo baxua) deabruduna, txio ziztatzaileak dituena eta kromatismoak tronboietan. Abesbatzak berebiziko papera jokatzen du, izan ere, lanaren atal ezberdinetan, baserritar, artzain, soldadu, ikasle eta infernuko nahiz zeruko espirituak islatzen ditu. Ezbairik gabe, Berliozen irudimen musikalak narrazioaren eszena ezberdinetan sartzea ahalbidetzen dio entzuleari, baina baita eurei datxekien emozioetan ere; horretarako, orkestra batean dauden baliabide adierazkor oroz baliatzen da. Eszena lirikoak eta kontenplaziozkoak, esan dezagun, estatikoak, istorioa aurrera egiten uzten duten eszena aktiboagoak beste batzuekin tartekatzen dira, eta, askotan, errezitatibora jotzen da. Gisa horretan, Kondenazioari buruz egon litekeen eskema hurrengoa litzateke:

Lehenengo zatia:

• Sarrera eta lehen eszena. Eguzkitsu dago Hungarian, eta Fausto lasai dabil menditik. Biolek jotzen duten melodia gozo bat entzuten da protagonistaren kantua baino lehen, udaberriaren etorrerari eta naturaren gaztetzeari hits begiratzen dienean. “Giza borrokaren eta askoren borroken” kontra, Fausto bere bakartasunean babesten da. Orkestra baino ez da entzuten, eta urrutiko martxa hungariar baten durundiak dakartza gogora.
• Bigarren eszena. Nekazarien erronda. Baserritarren kantu alaiak Fausto tristatzen du, euren poztasuna ulertu eta partekatzeko gai ez delako.
• Hirugarren eszena. Protagonistak armadak plazan aurrera egiten duela ikusten du. Tropak martxa hungariar baten erritmora pasatzen dira, hain zuzen ere, Rákóczi Martxaren erritmora.

Bigarren atala:

• Laugarren eszena: Alemaniako iparraldea. Biolontxeloek eta bigarren biolinek erabat atsekabeturik dagoen Fausto erakusten dute bere estudioan. Beste behin, bere kantua nostalgikoa da eta saminez josita dago. Bere buruaz beste egitear dagoela, Pazkoko himno gozo eta aldi berean irmo bat entzuten du, alboko eliza batetik datorrena. Bere pentsamenduak dudaz betetzen dira orduan: “zeruak berriro konkistatu nau”.
• Bosgarren eszena. Bat-bateko akorde batek iragarririk, Mefistofeles agertzen da tupustean. Musika gero eta ironikoagoa eta anarkikoagoa bihurtzen da Mefistofelesek abesten duenean, eta, tronboiek, askotan itzalen erreinuari lotuta, protagonismo berria eskuratzen dute. Deabruak bizitza honetako gauza harrigarriak ezagutzeko gonbita egiten dio protagonistari.
• Seigarren eszena. Auerbacheko taberna, Leipzigen. Orkestrak giroan dagoen bozkario handia bete-betean erakusten du. Edaleek ardoarekin egiten dute topa, eta horietako batek, Branderrek, abesti alaia kantatzen du (Arratoiaren abestia). Amenerako, bertan daudenek pieza horren gaineko fuga bat inprobisatzen dute. Mefistofeles ezustean sartzen da, eta bere abesti propioa proposatzen du: arkakusoaren abestia. Bizitzen ari denarekin batere pozik ez dagoenez, Faustok deabruari eskatzen dio bestelako plazerak erakuts diezazkion.
• Zazpigarren eszena. Orkestrak egindako interludio poetiko baten ondoren, eszenak Elba ibaiaren ur-bazterreko baso eta larredi batzuk gogorarazten ditu. Mefistofelesek aria bat (“Voici des roses”) kantatzen du, eta amets lizun batean murgiltzen du protagonista. Gnomo eta silfoen koru batek bat egiten du berarekin. Lo dagoela, Faustok Margaritaren irudi ederra ikusten du; musika fantasia hutsa da. Silfoek tempo de Valsera egindako ballet etereoaren ostean, protagonista urduri jartzen da eta neska gaztea topatu nahi du.
• Zortzigarren eszena. Ikasle eta soldaduek militar-itxurako durundiak abesten dituzte. Ikasleek, eurek bakarrik, “Jam nox stella velamina” abesten dute, Fausto eta Mefistofelesek euren ahotsekin bat egin arte bukaera aldera.

Hirugarren atala:

• Bederatzigarren eszena. Danborrak eta tronpetak entzuten dira erretreta jotzen. Gauez, Margaritaren logelan, Faustok Margaritarekiko maitasuna gozo eta kartsu onartzen du “Merci, doux crépuscule!” Fa maiorreko arian.
• Hamargarren eszena. Mefistofelesek neska gaztearen etorrera iragartzen dio Faustori. Gortina baten atzean ezkuta dadin iradokitzen dio, eta eszenara irteten da.
• Hamaikagarren eszena. Txirulak Margaritaren agerpena adierazten du, eta lanpara bat eskuan duela sartzen da. Thule Erregearen Erdi Aroko abestia, kontrabaxuek hasitakoa pizzicaton, lirismo xumea eta durundi herrikoiak ditu ezaugarri.
• Hamabigarren eszena. Margaritaren etxearen aurreko kale bat. Mefistofelesek gar-itxurako espirituak deitzen ditu, eta minuet bitxi bat hasten da, hots, iratxoen dantza. Ondoren, serenata sarkastiko bat dator, deabruak berak abestuta ("Devant la maison").
• Hamahirugarren eszena. Fausto eta Margaritaren arteko lehen topaketa neska gaztearen logelan da, biolak laguntzen dituzten oboen esaldi labur batzuen ondoren.
• Biek elkar ezagutzen dute, eta maitasunezko duo sarkor eta bizia kantatzen dute Mi maiorrean ("Ange adoré"); tenorrarentzat bereziki zorrotza da, izan ere, tesituraren alderik gorenean sarraldi benetan zailak ditu. Emozioak herdoildurik, Margarita akitzear dago.
• Hamalaugarren eszena. Musika tenkatu egiten da, eta fortissimo batean Mefistofelesen eszenaratzeaz ohartzen du, bikoteari jakinaraziz auzokideek etxean gizon bat dagoela jakin dutela eta neskatoaren ama bidean dagoela. Lirismoa biziagotu eta azkartu egiten da, kanpotik auzokideen oihu asaldatuak entzuten diren bitartean.

Laugarren atala:

• Hamabosgarren eszena. Margaritaren logela. Denbora pasa da, eta Faustok neskatoa utzi du; horrek, berriz, adar ingelesarekin protagonismoa partekatuz, “D’amour l’ardente flamme” erromantza ederra eta sentikorra abesten du. Atzetik, soldaduen eta ikasleen ahotsak entzuten dira.
• Hamaseigarren eszena. Basoak eta kobazuloak Faustok handitasunez abesten dio “neurrigabe, zeharkaezin eta harroa” den naturari. Atal hau Naturari laguntza eskatuz gisa ezagutzen da.
• Hamazazpigarren eszena.  Mefistofeles harkaitz artean agertzen da, eta protagonistari jakinarazten dio, errezitatibo batean, Margarita presondegian dagoela ama hiltzeagatik, maitasunezko gauetan lo eragiteko prestatu zuen edabea neurriz kanpo erabiltzeagatik. Deabruak salbatuko zuela promes egiten dio, betiere, Faustok hurrengo egunetik aurrera bera zerbitzatzen badu. Ituna egiten da.
• Hamazortzigarren eszena. Lautadak, mendiak eta haranak. Fausto eta Mefistofeles zaldi beltz biren gainean zamalkatzen dira, lauhazka. Margarita salbatuko dutelako uste sendoarekin, protagonista harritu egiten da deabruaren zenbait agerpenekin, tronboiek haren presentzia nabarmentzen duten bitartean: infernurako zamalkatzea da. Fausto deabruaren eskuetan erori da, eta bere ahotsa burrunbarazten du, garaipena ospatzean.   
• Hemeretzigarren eszena. Pandemonium, galdutako paradisua, infernuen hiriburua. Kondenatuek, deabruek eta ilunpeetako printzeek euren garren artean hartzen dute protagonista, eta Mefistofelesen inguruan egiten dute dantza, bozkario biziz, musika bakotar eta beldurgarri batekin.
• Epilogoa. Lurrean, kondenatuen eta deabruen urrutiko ahotsen soinua entzuten da; zeruan, giro zoragarria sortu da; zeruko espirituek Margaritaren omenez egiten dute otoitz eta beraren salbazioa aldarrikatzen dute: “Zatoz, Margarita, zatoz!”

Asier Vallejo Ugarte

Michael Schade, tenorra

«Munduko mozartiar tenor nagusi» gisa txalokatua, Michael Schade opera areto nagusienetan aritu izan da. Beraren adierazpen artistikoko esparruak opera, errezitaldi, kontzertu eta grabazio errepertorio zabala biltzen du.

Vienako Estatuko Operarekin lotzen duen lankidetza estuak 2010/11 denboraldian ere jarraituko du eta Saguzarra eta Arabella opereta Urte Berriko emanaldian aurkezteko itzuliko da. Salzburgoko Jaialdian elkarren segidako 16 urtez agertu da Michael Schade, eta, 2008 eta 2009. urteetan, Jürgen Flimmek Salzburgoko Artista Gazteen Proiektuko zuzendari sortzaile izendatu zuen.

Beraren opera ibilbideaz gainera, Michael Schadek hainbat kontzertu eta errezitalditan parte hartzen du. Errepertorio artistiko handia du, Bachen Pasioak obratik Mahlerren Lurraren abestia izeneko laneraino, eta hainbat alditan entzun ahal izan dugu Viena, Berlin, Los Angeles eta New Yorkeko orkestra filarmonikoekin, eta, guztietan, zuzendari handien batutapean: Claudio Abbado, Pierre Boulez, Semyon Bychkov, Christoph von Dohnányi eta Valery Gergiev.

Elisabeth Jansson, mezzosopranoa

Elisabeth Jansson mezzosopranoa Suedian jaio zen 1976an. Municheko Richard Strauss Kontserbatorioan ikasi zuen, bai eta Londresko Musika Errege Akademian eta Kopenhageko Opera Errege Akademian ere.  
Elisabeth Janssonen parte-hartzea askotan eskatzen dute. Beethovenen 9. sinfonia, Mahlerren Lieder Eines Fahrenden Gesellen, Brahmsen Gestillte Sehnsucht eta Geistliches Wiegenlied interpretatu ditu Munichen; Brahmsen Rapsodia alturako, Musika Errege Akademiaren Orkestrarekin batera.
Azken urteotan, nabarmentzekoak izan dira, besteak beste, Bachen Pasioa San Juanen arabera (BWV 245) lanaren gainean egindako interpretazioa Parisko Champs Elysée Antzokian eta Koloniako Philharmonien, Andreas Speringen zuzendaritzapean egindakoa; halaber, Europatik kontzertu bira egin du Bachen Pasioa San Mateoren arabera (BWV 244) lanarekin, bai eta Pazkoko oratorioa (BWV 249) eta Bachen Cantata BWV 146 lanen grabazioak egin ere.

Jean Luc Chaignaud, baritonoa
Régine Crespin eta Gabriel Bacquierekin batera Parisko Kontserbatorioan ikasi ondoren, Jean-Luc Chaignaud Parisko Operaren Arte Lirikoko Eskolan onartu zuten. Bere nazioarteko ibilbidea 1998. urtean hasi zen, Christa Ludwigen eskutik.
Deutsche Gramophon zigiluak Un ballo in maschera lanean egindako Silvanoren interpretazioa jaso zuen 1989an, Vienako Filarmonikoarekin batera, Herbert von Karajanen zuzendaritzapean. Paper hori Salzburgoko Jaialdian interpretatu zuen. Une horretatik aurrera, Chaignaud Vienako Estatu Operaren kide egiten zuten, eta baritonoentzako errepertorioko paper nagusi guztiak egiten ditu. Hainbat operatan aritu izan da artista gonbidatu gisa: Berlin, Bonn, Schleswig Holsteinen Jaialdia (Christoph Eschenbachek zuzendua) eta Roterdameko Jaialdia (Gergievek zuzendua). 1993. urtean, Milango La Scalan egin zuen debuta Falstaff lanarekin, Forden paperean eta Ricardo Mutiren zuzendaritzapean, eta, 2000. urtean, New Yorkeko Metropolitanen debutatu zuen.
Azken denboraldian, besteak beste, Bretainian, Nantesen eta Rennesen egindako Faustoren Kondenazioaren kontzertuetan Mefistofelesena egin du.

José Manuel Díaz, baritonoa

Bilbon jaio zen eta hiri horretako Musikako Goi Mailako Kontserbatorioan ikasi zuen, notarik altuenak lortuta. Gaur egun, ahozko teknika eta errepertorioa hobetzen ari da Italian.

Oratorioan Brahmsen Requiem Alemaniar batekin egin zuen debuta Bilboko Euskalduna Jauregian, Juanjo Menaren zuzendaritzapean. Errepertorio horren barruan hurrengoak interpretatu zituen: Fauréren Requiem, Mozarten Requiem, Bachen Magníficat.

Bilbon egin zuen opera-debuta, La Traviata lanarekin 1997an, eta, geroztik, hainbat aldiz aritu da operan eta zarzuelan.

2011rako konpromisoen artean, honakoak nabarmendu daitezke: La Boheme Valladoliden, La Damnation de Faust Bilbon, Carmina Burana La Fura dels Bausekin Lyonen eta Perpinyànen eta Txirula magikoa Oviedon.

Bilboko Koral Elkartea
Julio Gergely, zuzendaria

Bilboko Koral Elkartea 1886an sortu zen, musika eta, zehazki, musika korala garatzeko. Bere historiaren 125. urteetan zehar, arrakasta, sariak eta ospe handia lortu ditu Espainiako estatu osoan.

Bertako abesbatzak zuzendu dituzten maisuen artean, Cleto Zabalaren hasieretatik hona, hauexek daude: Aureliano Valle, Jesús Guridi, Arturo Inchausti, Timoteo Urrengoechea, J. M. Olaizola, Modesto Arana, Rafael Frühbeck de Burgos, Juan Cordero, Urbano Ruiz Laorden, Julen Ezkurra, Gorka Sierra, Iñaki Moreno eta Joan Cabero. 2010eko irailean, Julio Gergelyk hartu zuen elkartearen zuzendaritza.

Zuzendari handiekin jo izan du, besteak beste, Fernández Arbós, Pérez Casas, Wladimir Golscham, Jesús Arámbarri, Ataulfo Argenta, Sir Malcon Sargent, Odón Alonso, Ros Marbá, Mstislav Rostropovich, Michel Plasson, Juanjo Mena eta Christoph Speringkin.

Bilboko Koral Elkarteak Espainiako ia orkestra guztiekin jo du, bai eta Berlingo, Moskuko, Royal Philarmonic Orchestrarekin, Tolosako (Frantzia) Orchestre National du Capitolerekin, ere.

Bilboko Koral Elkarteak sari hauek jaso ditu, besteak beste: Arte Ederren Urrezko Domina, San Fernandoko Arte Ederren Erret Akademiaren Ohorezko Domina eta Bilboko Hiribilduko Urrezko Domina.

Bilboko Koral Elkartearen Kontserbatorioko Abesbatza
José Luis Ormazabal, zuzendaria

1984. urtean ekin zion bere ibilbideari, Gorka Sierra Bilboko Koral Elkartearen zuzendari zenean. 1994ko otsailaz geroztik, abesbatza Bilboko Koral Elkartearen Kontserbatorioko ikasleek osatzen dute, eta José Luís Ormazabal da zuzendaria.

Hainbat zuzendariren gidaritzapean abestu du abesbatzak, besteak beste: John Elliot Gardiner, Mistoslav Rostropovich, Odón Alonso, Ros Marbá eta Valery Gergiev.

Honako hauekin batera aritu izan da, besteak beste: JONDE, Espainiako Orkestra Nazionala, Bilbao Orkestra Sinfonikoa, Royal Philharmonic Orchestra, Tenerifeko Orkestra Sinfonikoa, Galiziako Orkestra Sinfonikoa, Euskadiko Orkestra Sinfonikoa eta Marrinsky Antzokiko Operaren Orkestra.