INOIZ ENTZUN GABEKOA

Sinfoniak bide luzea egin du, eta gaur egun ere hala jarraitzen du, ibilian, urrats txikiekin bada ere. Bide horretan, Mahler konpositoreak gailurra erdietsi zuen, sinfoniaren ikuspegi klasikoa eta tradizionala uztartuz, eta garaian bolo-bolo zebiltzan beste genero batzuk erabiliz, hala nola tonu-poemak, sinfonia programatikoak, kantatak, oratoria eta kantu-zikloak. Mahlerri esker, ordura arte ezagutu gabeko mailara iritsi zen sinfonia. Behin, halaxe esan zuen konpositoreak berak Hirugarrenari buruz: “niretzat, sinfonia bat hauxe da: unibertso bat eraikitzea, norberak eskura dituen baliabide tekniko guztiak erabiliz”, hau da, iraganeko konpositore handiek utzitako ondarea baliatuz eta, horrekin batera, modernotasunaren konkista teknikoak aprobetxatuz. Hala ere, Mahlerren iritzian, sinfoniak ez ziren edukirik gabeko forma hutsak; Mahlerrek, aitzitik, bizipen intimoak adierazi zituen bere partituretan: “Nire sinfonietan sakon jorratu dut nire bizitza; soinu bidez ipini ditut nire bizipenak eta minak, egiak eta fantasia. Niretzat, bizitzea eta sortzea estu loturik daude… Eta gizakiek oraindik ere uste dute azalean dagoela natura!”. Horren guztiaren ondorioz, bere garaitik at kokatu zen Mahler; gehiago zen etorkizuneko konpositorea (Beethoven, Schubert eta Wagner bezalaxe), eta ez hainbeste bere garaikoa. Izan ere, bere garaian, askoz arrakasta handiagoa bildu zuen Straussen musikak, konfiantza iradokitzen baitzuen.

Mahlerren garaikideek ez zuten hura ulertu, Vienako Bigarren Eskolako konpositore gazteek izan ezik. Sarri galdetu ohi da zergatik gertatu zen hori, eta sarri erantzun ohi da musikaren mundua ez zegoela halako ideiak hartzeko prest. Mahlerrek ez zuen bere garaiko moda eta gustuetan pentsatzen. Paul Stefanek hauxe esan zuen 1910ean: “gure garaiari ez zaio irudimenik falta, irudimena baliatzeko kuraia baizik; kuraia falta zaio bizitzari besoak zabaltzeko, pentsamenduari eta poesiari ateak irekitzeko, eta behingoz elkartzeko bizitza eta artea, hainbeste aldiz amestu bezala. Teknikaren morroiak gara”. Eugenio Triasen iritziz, ordea, “Mahlerren musikan, musika-generoak ziplo erortzen dira eta gerra pizten da horien artean. Forma eta espezie berriak ernetzen dira, eta banaketa-irizpideak modu iraultzailean aldatzen, hala, zerbait sortzen da, berria, eta harri eta zur uzten gaitu. Akaso, iraultza hori da Mahlerren musika geroago gozatu izanaren arrazoia”.

Hiri kontserbadorea zen Viena, horregatik, Mahlerren izaera bereziki haustailea iruditzen zitzaien hangoei. 1897an, Hofoper opera-antzokiko orkestra-zuzendari izendatu zuten; garai hartan, Brahms hil berria zen, eta antisemitismoa luze-zabal hedatzen ari zen hirian barrena. Edonola ere, Mahlerrek, ausart, aldaketa handiak ezarri zituen Operan, bi eremutan ezarri ere: antzerki-ohituretan eta errepertorioan. Jende guztiz kontserbadorea aldaketen kontra agertu zen; musikariak, berriz, hauxe erantzun zien: “Zuek, antzerkiko jendeak, zuen tradizioa dela esaten duzue, baina tradizio hori ez da zuen alferkeria eta zabarkeria baino”. Are nekezagoa suertatu zitzaion bere konposizioak zabaltzea, Filarmonikoaren programan ere ozta-ozta sartzen zituen. Bigarren Sinfoniak arrakasta izan zuen Liejan eta Munichen; Vienan (1899), ordea, ez zuten ondo hartu. Lehenak (1900) eta Laugarrenak (1901) ere harrera hotza jaso zuten Austriako hiriburuan.

Hirugarren Sinfoniak aldatu zuen Mahlerren musikaren harrera. Horixe da konpositoreak eginiko sinfonia itzeletako bat: anbizio, orkestratze eta maila handikoa dugu. 1902ko ekainean estreinatu zuen, sinfonia sortu eta sei urtera, Krefeld hiriko Musika Garaikidearen Jaialdian (Renanian). Halako zirrara eragin zuen mundu germaniarrean, ezen Vienak ere eman baitzuen amore. Huraxe izan zen Mahlerrek ordura arte lortu zuen arrakastarik handiena, eta hari esker frogatu zion bere talentua Almari. Emakumeak berak gerora esan zuenez, gau hartan “kitzikapen-egoera deskribaezina” lortu zuen. 1904ko abenduan iritsi zen sinfonia Vienara, eta leporaino bete zen Filarmoniako aretoa. Hantxe zeuden, besteak beste, Schoenberg eta haren ikasle gazteak: sinfonia entzun eta gero, Mahlerren zale amorratu egin ziren. Schoenbergen iritziz, Mahlerren musikan “gertaerek beren kabuz hitz egiten dute”, eta horixe gustatzen zitzaion gehien.

1895eko udan abiatu zen Hirugarrenaren historia, Bigarrena Berlinen estreinatu baino zenbait hilabete lehenago. Garai hartan, Hanburgoko Operan zebilen Mahler, lehen zuzendari lanetan, eta tarteka baino ez zuen konposatzen, aisialdian, Attersee lakuaren ertzean zeukan etxetxo batean, Salzburgotik gertu. Mahlerrek argi zekien: sinfonia berrian, ahotsak lehentasun behar zuen. Hala adierazi zion Natalie Bauer-Lechnerri: “Bigarrenean, esan nahi nuena ulertarazteko premia neukanean erabili nituen ahotsa eta hitza, hain justu ere. (…) Lastima handia dut, Lehenengoan ez nuelako hala egin! Hirugarrenean, beraz, ez dut zalantzarik izango. Bi mugimendu laburretako kantuak egiteko, hauek erabiliko ditut: Des Knaben Wunderhorn eta Nietzscheren poema bat”. Agiri askok erakusten dutenez, konpositoreak hainbat buelta eman zizkion obraren egiturari, eta, azkenean, 1896ko uztailean amaitu zuen, lehen mugimendua bukatu ostean, zeina luze-luzea baitzen, “sinfonia oso bat baino luzeagoa”. Obra handi bat egin nahi omen zuen, zazpi mugimendutan banatua, Fritz Löhr delakoari bidali zion gutun batean adierazi zuenez:

1. Uda badoa aurrera
2. Loreek kontatzen didatena
3. Animaliek kontatzen didatena
4. Gauak kontatzen didana
5. Goizeko kanpaiek kontatzen didatena
6. Maitasunak kontatzen didana
7. Haurrak kontatzen didana

Azken mugimendua kendu zuen, eta, gerora, Laugarrenean sartu. Eskema nagusi horrek, hala ere, obraren zentzua eta esanahia biltzen ditu, bai eta pentagramaren barruan dagoen asmo programatikoa ere. Mahlerrek, gainera, izenburua jarri nahi zion sinfoniari, eta hainbat aukera erabili zituen buruan (adibidez, “Nire poesia”, “Poesia”, “Uda gau bateko ametsa” eta “Uda goiz bateko ametsa”), baina, azkenean, uko egin zion, ez baitzuen nahi Shakespeareren eta Nietzscheren obra sonatuekin nahas zezaten.

Mahlerrek bi inspirazio-iturri izan zituen Hirugarrena idazteko: batetik, halako obra bat eraiki nahi zuen, unibertso oso bat isla zezakeen obra bat, eta, bestalde, maitasuna goretsi nahi zuen, huraxe iruditzen baitzitzaion munduari begiratzeko talaia gorena. Izan ere, Mahlerrek esan zuen munduaren aniztasuna islatzen zuela sinfoniaren mugimenduen aniztasunak, eta maitasunaren inguruan adiskidetzen zela dena. Pérez de Arteagaren iritzian, badirudi konpositoreak hauxe esan nahi zigula: “erabateko maitasunak, sentimenduaren osotasunak, izan gizatiarra, jainkotiarra edo biak batera, zuzenean garamatzala intimitatetik laudoriora”. Hasierako mugimenduan, udako martxa aurkezten digu Mahlerrek, eta bere ohiko adierazpen-baliabide eta bitarteko formal guztiak erabiltzen ditu: musika-tresnen errezitatzeko gaitasun airosoa, korala, hitzik gabeko kantua, hileta-martxa eta abiatzeko deia, urrunetik etorria. Bigarren mugimendua, berriz, lehena baino abilagoa, finagoa eta arinagoa da, halako minuet bat. Bi aldiz tartekatzen da, halako hiruko bat osatuz. Hirugarren mugimendua, berriz, Scherzo bat da berez, baina Mahlerrek 1899an esan zuen eran, “hirugarren mugimendua da denetan jolastiena eta tragikoena. (…) Umore guztiz izugarria darabil, hainbestekoa, ezen barreak ez, baizik beldurrak hartzen baitu entzulea”.

Joseph Aunerren iritzian, berriz, Hirugarrena entzuten ari denak behin eta berriro egin behar dio aurre zirrarari eta ezezagunari, eta horren guztiaren adibide gisa jartzen du laugarren mugimenduaren hasiera: biolontxeloen eta kontrabaxuen bi nota graberekin hasten da mugimendu hori, eta, bat-batean, kontraltoaren ahotsaren barrunbeetatik ateratzen dira “O Mensch! Gib Acht!” hitzak, Nietzscheren Zaratustrari hartuak, Gauerdiko kantu-tik. Ez dago argi zer harreman zuen Mahlerrek, oro har, filosofo alemanaren pentsamenduarekin, ez eta Hirugarrena konposatu zuen garaian ere, baina argi dago poema horrek txunditu egin zuela: izugarri gustatu zitzaion nola islatzen zuen bitasuna, gauaren eta egunaren arteko bitasuna, gozamenaren eta minaren arteko bitasuna, eta nola islatzen zituen beste ideia batzuk, hala nola amets sakon batetik iratzartzea eta betierekotasuna itzulera moduan. Musikaren aldetik, kantu hori ez da sinfoniako beste atalak bezalakoa; iluna eta misteriotsua da, harmonia bitxiak egiten ditu, eta alderrai dabil, iluntasunean.

Nietzscheren eragina orekatze aldera, Mahlerrek, bosgarren mugimenduan, Des Knaben Wunderhorn liburuko lied bat erabili zuen, kontraltoak, emakumeen koruak eta haurren koruak abesteko: “Hiru aingeruren kantu gozoa”. Musika zerutiarra izanik, ahotsaren tinbreak argi gehiago du, jakina, baina, kasu honetan, azpimarratzekoa da Mahlerrek kanpaiak eta glosckenspiel musika-tresnak sartu zituela, hots, keinua egin zion, nahita, Wagnerren Parsifal obrari, izugarri miresten baitzuen. Azken mugimenduan, Mahlerren beraren arabera, “dena disolbatzen da, eta bake eta bare bihurtzen”. Geldoa, lasaia eta oso zabala da konpositorearen lehen Adagioa; amaieran, ordea, fortissimo-ra jotzen du, haragokoari so dagoela adierazi nahian, itxuraz. Nabarmentzekoa da (ez baitzen batere ohikoa), Mahlerrek, sinfonia amaitu ostean, ez zuela inoiz berrikusi. Badirudi hala iruditzen zitzaiola, lortu zuela inoiz entzun gabeko sinfonia bat sortzea, sinfonia bat zeinak munduaren natura adierazten baitu osorik, eta sekretuak kontatzen, “sekretu sakonak, ametsetan baizik ez direnak azaleratzen”.

Asier Vallejo Ugarte

KANTATUTAKO TESTUA

JANINA BAECHLE – mezzosopranoa

Janina Baechle mezzosoprano alemanak sarri kantatzen du nazioarteko opera-antzoki eta kontzertu-aretoetan, eta errepertorioko rolik garrantzitsuenak jokatu ohi ditu, gainera.

Hannover eta Braunschweig hirietako antzokietako taldeetan aritu zen, eta, ondoren, Vienako Estatu Operako kide izan zen 2010era arte. Orduz geroztik, sarri samar itzultzen da hara, eta, besteak beste, rol hauek jokatu ditu: Jezibaba / Rusalka, Brangäne / Tristan eta Isolde, Fricka, Erda, Waltraute / Ring des Nibelungen, Filipjewna / Eugen Onegin, Genevieve / Pelleas et Melisande, Kabanicha / Katja Kabanowa, Gaea / Daphne eta Herodias / Salome.

Etorkizunean, hainbat aretotan kantatuko du, besteak beste, hauetan: Liceu de Barcelona, la Scala di Milano, Parisko Opera Nazionala, Dresden, Hanburgo eta Municheko estatu operak, Bordele, Lyon, Tolosa (Okzitania), San Frantzisko, Toronto eta Buenos Aireseko Opera, eta Edinburgheko Jaialdia.

Hainbat orkestrarekin jo du: Dortmundeko, Municheko, Stuttgarteko eta Vienako Phillarmoniker orkestrekin, New York eta Helsinkiko orkestra filarmonikoekin, BR Symphonie eta Rundfunkorchester orkestrarekin, Hanburgoko eta Vienako orkestra sinfonikoekin, HR Sinfonieorchester orkestrarekin, Bonneko Beethoven orkestrarekin, NDR Radiophilharmonie orkestrarekin, Poloniako Irratiko Nazio Orkestrarekin eta NFM Wroclaw Philharmonic orkestrarekin.

Janina Baechlek musikologia eta historiako ikasketak egin zituen Hanburgoko Unibertsitatean, eta, gainera, kantua ikasi zuen Hanburgoko Musika Eskolan.

BILBOKO KORALA / BILBOKO KORALEKO HAURREN ABESBATZA

Hasieran, Bilboko Orfeoi gisa sortu zen, 1886an, musika oro har eta korala bereziki garatzeko helburuarekin. Milaka koralistaren lanari esker, egundoko arrakasta eta prestigioa bereganatu ditu 130 urtetik gorako historia luzean. Elkarteko koruak zuzendu dituzten maisuen artean, ondokoak daude: Zabala, Valle, Guridi, Inchausti, Urrengoechea, Olaizola, Arana, Frühbeck de Burgos, Cordero, Ruiz Laorden, Ezkurra, Sierra, Moreno, Cabero eta Julio Gergely. 2016ko apirilaz geroztik, Enrique Azurza da zuzendaria, eta lana Urko Sangroniz gazteen Euskeria koruaren arduradunarekin zein José Luis Ormazabal Hurren Koruaren eta prestakuntza-koruen zuzendariarekin koordinatzen du.

Hala, Bilboko Koral Elkarteko taldeak ia orkestra espainiar guztiekin eta nazioarteko orkestra nagusiekin aritu izan dira agertokian. BOSekin duen harreman estuari esker, gainera, hainbat ikuskizunetan parte hartzeko aukera izan du: Brittennen War Requiem, Calixto Bietok ekoitzia; Bernsteinen I hate music, Arriaga Antzokian; Zorba Grekoa ballet sinfoniko korala, Turkiako Operako Ballet Nazionalarekin eta Igor Yebrarekin batera, Bilbao Arenan, Fair Saturday 2017 inauguratzeko ekitaldia; Musika-Música 2018 jaialdiaren inaugurazioa, Sibeliusen Kullervo lanean gizonezkoen ahotsak jarrita; eta dagoeneko klasikoak direnak: la Caixaren Mesias eta Gabonetako kontzertuak.

ERIK NIELSEN – Zuzendaria

Erik Nielsen Bilbao Orkestra Sinfonikoko zuzendari titularra da 2015eko irailetik.

2016-2017 denboralditik, Basileako Antzokiko musika-zuzendaria ere bada.

Erik Nielsenek Filadelfiako Curtis Musika Institutuan ikasi zuen zuzendaritza, eta oboean eta harpan espezializatuta graduatu zen New Yorkeko Juilliard Schoolen.

Berlingo Orkestra Filarmonikoko Akademiako kidea izan zen, eta harpa jo zuen han.

2009ko irailean, zuzendaritzaren saria eta Solti Fundazioak Amerikako Estatu Batuetan ematen duen beka eskuratu zituen.

Opera-errepertorio zabala dauka, zenbait erakunderekin, hauekin, besteak beste: Frankfurteko Opera, English National Opera, Boston Lyric Opera, New Yorkeko Metropolitan Opera, Erromako Opera, Dresdengo Semper Opera, Hedelango Opera Jaialdia, Berlingo Deeriknielsnutscher Oper, Sao Carlosko Teatro Nazionala, Malmoko Operaren Antzokia, Zuricheko Operaren Antzokia, Bregenzeko Jaialdia, Eliseo Zelaietako Antzokia Parisen, ABAO, Hungariako Opera Nazionala eta Galesko Opera Nazionala.

Orkestraren esparruan, hauek zuzendu ditu, besteak beste: New World Symphony, Genevako Ganbera Orkestra, Frankfurteko eta Stuttgarteko irratietako orkestra sinfonikoak, Gaztela eta Leongo Orkestra Sinfonikoa, Lisboako Orkestra Sinfoniko Portugaldarra, Strasbourgeko Filarmonikoa, Luxemburgeko Filarmonikoa, Hego Westfaliako Filarmonikoa, Ensemble Moderm eta Erresuma Batuko Northern Sinfonia.