Musikari bat bidegurutzean

«Musikagile edo konpositorea zoro bat da, bere belaunaldikoentzat ulertezina den musika idazten duena. Besteentzat oraindik ezezaguna den logika-mota bat aurkitu du, eta horregatik ezin dituzte artean bere arrazoibideak ulertu. Denboraren poderioz soilik, berak erakutsi dituen bideak, legitimoak diren guztietan, ageriko bihurtuko dira jende ororentzat. Iraganeko konpositore klasikoek ezarritako arauen arabera idazteak ikasle bat, besterik ez, izatea dakar, inoiz ez maisu bat. Konpositore horiek erraz ulertzen dituzte garaikideek, baina ez dute inolako aukerarik beren belaunaldia gainditzeko».

Sergei Prokofiev (Sóntsovka, 1891–Mosku, 1953) musikagileak idatzita utzi zuen aurrekoa bere «Autobiografia» liburuan. Hala ere, esaldi horiek aldarrikatzen duten ausardiaren bideetatik ibiltzeko nahia, neurri batean, sobietar erregimena zedarriztatzen zuen esparruaren barruan kokatzea aholkatzen zion babes-senak apalarazi zuen.

Kontua da, nazioarteko bidaia arrakastatsu baten ondotik, Prokofiev Sobietar Batasunera itzuli zela, non abangoardiez eta adierazpen askatasunaz mesfidati ziren agintariek arau estetikoak ere ezartzen zituzten. Harentzat berria zen testuinguru horretan,ukrainar musikaria seguru jarri zuen bere burua, galdera erretoriko hau ozenki botaz:

«Benetako artista bizitzatik isolatu eta bere artea emozio subjektiboaren muga estuetan zedarritu dezake? Edo gehien behar den tokian egon behar du, bere hitzek, musikak edo zizelak herriari bizitza hobea eta ederragoa bizitzen lagun diezaioketen lekuan?»

Gobernu totalitario orok finkatzen dituen jarraibide zurrunak, batez ere, kulturari dagokionez, onartu behar izan zituzten Sobietar Batasuneko harresi-barneko karrerak garatzen zituzten hainbat sortzailek. Musikagile susmagarrien artean, beldurraren mehatxupean makurturik, zurrumurruz inguraturik eta antsietateak sorgorturik, Khatxaturian edo Xostakovitx handia ere idoro ditzakegu.

Sergei Prokofiev Donetsk eskualdean dagoen Ukrainako herri txiki batean jaio zen ―gaur egun, zoritxarrez, askotan aipatzen da―, talentu goiztiar eta deigarria zuela. Amarekin ikasi zuen pianoa jotzen, eta hamahiru urterekin San Petersburgoko Kontserbatorioan hasi zen, besapean opera baten, sinfonia baten, bi sonataren eta hainbat pieza laburren eskuizkribuak zeramatzala. Interprete gisa, hemeretzi urterekin egin zuen debuta, bere lanak eskainita, hari kolpekatuko instrumentua den pianoaren izaera indartsu, distiratsu eta altzairuzkoa aldarrikatzen zuen molde dinamiko eta nahastezina azaleratuz. 1917an, Sobietar Batasunetik ihes egin zuen, eta ibilbide bikaina hasi zuen Tokion, New Yorken, Chicagon, Parisen eta beste hiri batzuetan piano-jotzaile eta konpositore gisa. Musikaren munduak gogo biziz hartu zuen Errusiako musikaren enfant terrible delakoa, behar rol hori biziki atsegin zuela:

«Nire bizitzako bertute (edo nahiago baduzue, bizio) kardinala originaltasunaren bilaketa izan da beti. Imitazioa eta metodo ezagunegiak gorroto ditut. Ez dut beste inoren maskara erabili nahi. Ni neu izan nahi izan dut beti».

Haurtzarotik tratatu zuten arretari ―musika eguneroko aisialdiaren parte zuen familia aberats batean hazi zen― eta garai hartako San Petersburgo zoragarriak ume miresgarri hari eskaini zion loriari esker, bere patuaren inguruko fede hautsiezina eman zioten konpositoreari. Bere dohain musikalekiko erabateko ziurtasun eta berme horrek, politikarekiko interesik ezak eta ezjakintasunaren pareko tolesgabetasunak zorigaiztoko erabaki bat hartzera bultzatu zuten: Stalinen Sobietar Batasunera itzultzea Garbiketa Handiaren gailurrean. Litekeena da musika lotsagabekeria eta izuaren gainetik zegoela pentsatzea, eta bere talentuak babestuko zuela. Edo, agian, herrimina gailendu zitzaion. 1936an, gero eta joan-etorri gehiago eta iraunkorragoak egin ostean, Moskun finkatu zen behin betiko, emaztearekin eta bi seme-alabekin. Urte batzuk lehenago hauxe adierazi zuen:

«Nire herrikideek eta nik aldean daramagu aberria. Ez guztia, ezpada, hasieran min apur bat sentitzeko adina, eta gero, apurka-apurka, are gehiago, harik eta azkenean erabat kolpatzen gaituen arte. Berriro ohitu behar dut nire sorterriko girora. Berriro ikusi behar ditut benetako neguak eta udaberriak, egun batetik bestera bat-batean lehertzen direnak. Errusiera entzun behar dut nire belarrietan. Nire haragizko eta odolezko pertsonekin hitz egin behar dut, hemen ez daukadan zerbait eman diezadaten: haien abestiak, nire abestiak. Hemen ernegatzen hasita nago»

Itzulera, hasiera batean, ohorez eta sariz, donariz eta esker onez bedeinkatua izan zen. 1948an, bere izen ona galdu zuen arte, beste artista batzuekin batera, «Mendebaldeko burgesiaren morroi degeneratua, zitala eta errusiarren aurkakoa» izatea leporatu ziotelarik. Hortik aurrera, bizitza erdipurdikoa izan zuen eta artista noraezean ibili zen, onarpen ofizialaren eta bere inspirazioak agintzen zizkionen arteko mugan.

Gaur arratsaldean programatutako Sergei Prokofieven bi obrak Sobietar Batasunera itzuli ondoren konposatu zituen, eta bien orkestrazioa ugaria da barietateari eta kantitateari gagozkiela, perkusio-instrumentuen eskaintza ona duela, haize-egur sail joria eta metalen parte hartze esanguratsua. Bi horiek egileak egindako berregituraketa baten emaitza dira ―suitea lehena, balet batetik abiatuta, eta sinfonia concertante bigarrena, kontzertu batean oinarrituta―, eta batak eta besteak, gainera, asmo espresionista nabarmena adierazten dute, Romeo eta Julietaren eszenarako musikan deskribatzaileagoa dena. Prokofievi literatur sorkuntzei musika jartzea gustatzen zitzaion. Horregatik, besteak beste, Tolstoiren Gerra eta bakea eta Dostoievskiren Jokalaria eleberriak opera bihurtu zituen. Izan ere, dramaturgiak Prokofieven musikaren zatia besarkatzen du ―musika instrumentala ere, libretorik ez duena―, bere ideia musikal askok gure entzutea ilustratzen duten irudi ahaltsuak ekartzen baitituzte gogora. Sergei Eisenstein zinegile handiak onartu zuen gaitasun hori, konpositoreak Alexander Nevsky eta Ivan Izugarria filmetarako soinu-bandak idazten lagundu baitzion. «Prokofieven musika harrigarriro plastikoa da eta distira egiten du beti bere izaera metaforikoagatik, bere egitura dinamikoaren eskutik gertaeren emozioa eta esangura gidatuta», zioen Eisensteinek mirespenez.

Romeo eta Julieta lanean, asmoa drama koreografiko baterako musika egitea zen, non, sentiberatasunez eta eraginkortasunez, lirikoa eta tragikoa elkarren ondoan ageriko ziren. Lehen esparru adierazkorrean, poetikoagoan, Prokofievek melodiak sortzeko zuen trebetasun aparta lotu zuen tonalitatearen konbentzioetarako itzulerarekin eta kolore tinbriko estilizatu eta sotilekin. Argumentuak soinu-irudi bortitzagoak eskatzen dituen pasarteetan, konpositoreak gogortasun handiko edo argiro disonanteak diren elementu harmonikoak, azentu zorrotzak, erritmo basatiak eta, batzuetan, instrumentazio zaratatsua erabili zituen. Hainbat ustekaberen ondorioz ―sobietarren historiako garai hartan, Shakespeareren lanak interes eta desadostasun ideologikoak sortzen zituen hein berean―, Brnon estreinatu zen balleta, 1938an. Ordutik, Sobietar Batasuneko antzoki nagusiek erabateko arrakastaz programatu zuten obra. Partituraren kalitate itzelak hasierako saio arrakastatsu haiek sendotu ditu.

Prokofieven iruditeria musikala orkestraren atal ezberdinen erabileran oinarritzen da hemen, zakarretik leunera doazen xehetasunak baliatuz. Era berean, hainbat konposizio-baliabide erabiliz ere, pertsonaia desberdinen psikologia eta egoera kontrajarriz betetako gidoiaren gorabeherak islatzen dituztenak. Bertan, hitzik gabe, maitaleen familien arteko lehia bortitzaren kontakizuna entzuten dugu; maitemindu gazteen soinuzko erretratua, freskotasuna eta inozentzia uztartzen dituena; zorigaitzaren aurrerapen kezkagarria, eta, esplizituki, tragediaren aurrerapen latz, errukigabe eta gerrakoa.

Obra honen ezaugarri berezi bat da zuzendari bakoitzak, bere irizpide pertsonalean oinarrituta, interpretatu nahi dituen zenbakiak aukera ditzakeela ―Prokofievek balletetik abiatuta egin zituen hiru suiteen artean―. ad hoc egin da. Horregatik, arratsalde honetako hautaketa ad hoc, hau da, berariaz, egin da.

Mi minorrean interpretatzen den biolontxelorako sinfonia kontzertantea 1938. urtean porrot egin zuen Op 58 biolontxelorako kontzertua ia-ia osorik berregitetik sortu zen. Mstislav Rostropovichek inspiratu zuen. Hari eskainita dago, eta berak estreinatu zuen 1952an.

Obra hau mota honetako konposizioetan funtsezkoak diren hiru alderdi musikalen koordinazio hobezinaren adibidea da: eduki musikala, pentsamendu sinfonikoa eta obra batek bakarlariarekin eskatzen duen trebezia. Berezitasun batekin: partituraren erreforma horretan, Prokofievek arreta berezia jarri zuen orkestrak ere birtuositate-rola izan zezan. Horregatik, orkestra-idazkeraren garrantziak, monumentaltasunak eta zailtasun teknikoek justifikatzen dute bi aliaturen arteko hitzarmena, lehian ibili behar baitira trebetasun handiagoa nork lortzen duen erakusteko.

Hasierako Andante mugimenduan, laburra izanagatik oso liluragarria, metrika sendoa eta ahots iradokitzaileko instrumentu baten efusio lirikoak elkartzen dira. Instrumentu horrek ―jotzen duenak besarkaturik― abestu, jauzi egin, barre edo negar egiten du sentiberatasun ia gizatiar batez, entzuleari ezaugarri tekniko eta narratiboen errepertorio osoa oparituta. Allegro giusto central mugimenduak ia bikoiztu egiten ditu muturreko bi mugimenduak, eta orkestraren tapiz koloretsua baliatzen du bakarlariak bere motibo kementsuak edo molde poetikoko doinuak bertan marrazteko, diskurtso adierazgarri eta nostalgiko baten aldaera ugariak azpimarratuz, aurreratuz edo iradokiz. Finale edo amaiera bi musika-lanetan oinarrituta dago: bata hunkigarria eta bestea jostalaria. Prokofievek, bi ideien gainean, birtuosismoa eta bakarlariaren eta orkestraren adierazpen-aukerak ahalik eta gehien ustiatzen dituzten bariazio batzuk eraiki zituen. Kolore, trebetasun eta indar sinfonikoko festa.

Bere katalogoaren zati handi batean, Prokofievek, oreka zoriontsuan, antagonikotzat jo zitezkeen elementu estilistikoak bildu zituen: bulkada erritmiko indartsu bat eta sen liriko zoragarri bat; klasikoaren berrasmatzea eta berrikuntzaren bilaketa, eta, horri guztiari josita eta bere ekoizpen osoa, scherzitate, deitzen zuena, txantxa, irria eta bufoikeriaren arteko mailaketan barrena». Iseka makabroa eta amaiera gisa, patuak umore beltzeko tanta bat jarri nahi izan zion bere biografiari: Prokofiev 1953an hil zen Moskun, Stalinen egun berean, baina Stalinek berriro itzalarazi zuen, musikariaren heriotza ez baitzitzaion prentsari jakinarazi musikaria zendu eta bi egunera arte. Gainera, antza denez, loreak agortu egin ziren, eta pinu adaxka bat baino ez zen utzi haren hilobiaren gainean. Gutxienez, erramu-adaxka izan balitz… Gozatu.

Mercedes Albaina